CUMHURİYET’İN KURULUŞUNDAN 27 MAYIS’A TÜRKİYE’DE MUHALİF BASIN: BASIN-İKTİDAR İLİŞKİLERİ (1923-1960)

Türk basın tarihi, kamuoyunun taleplerinden ziyade devletin modernleşme ve meşruiyet inşası ihtiyaçları doğrultusunda şekillenmiştir. Bu gelenek, 1831’de bir hükümet organı olarak kurulan Takvim-i Vekayi’den itibaren basının, iktidarın ideolojik bir aracı olarak konumlanmasına yol açmıştır. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte bu araçsal rol, yeni rejimin devrimci dönüşüm projesini topluma benimsetmek amacıyla daha da pekiştirilmiştir. Tek parti döneminde (1923-1945), özellikle Takrir-i Sükûn (1925) ve 1931 Matbuat Kanunu gibi yasal düzenlemelerle muhalif sesler sistematik olarak tasfiye edilmiş ve basın, tek sesli bir yapıya büründürülmüştür. 1946’da çok partili hayata geçişle başlayan dönem ise çelişkili bir yapı sergilemiştir. Başlangıçtaki görece özgürleşme ve yayın çeşitliliğindeki artış, kısa süre sonra yerini siyasi kutuplaşmanın yansıdığı partizan bir basına ve özellikle 1954 sonrası Demokrat Parti iktidarının yoğunlaşan baskılarına bırakmıştır. Bu çalışma, Türkiye’de 1923-1960 yılları arasında muhalif basının bu yapısal koşullar altındaki serüvenini incelemektedir. Medya sistemleri tipolojisi ve kamusal alan kuramı çerçevesinde yapılan analiz, siyasi iktidarlar değişse dahi basını denetim altında tutma refleksinin süreklilik arz ettiğini ve Türkiye’de özgür bir medya geleneğinin kurumsallaşması önündeki en temel engelin bu yapısal süreklilik olduğunu ortaya koymaktadır.