Kösedağ Sonrası Sivas ve Tokat’ta Travmatik Hafıza Mekânına Dönüşen Yapılarda Efsaneler ve Ritüeller

Authors : Mutlu Özgen
Pages : 901-932
Doi:10.48120/oad.1743643
View : 171 | Download : 215
Publication Date : 2025-12-26
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu çalışma, 13. yüzyıl Anadolu’sunda Moğol–İlhanlı hâkimiyetiyle derinleşen siyasal ve toplumsal kırılmaların halk belleğinde nasıl anlamlandırıldığını, Sivas ve Tokat’taki mimari yapılar üzerinden incelemektedir. 1243 Kösedağ Savaşı sonrasında ortaya çıkan otorite boşluğu, vergilendirme politikaları, savaş ve infaz anlatıları, dönemin mimari yapılarının halk tarafından travmatik hafıza mekânlarına dönüştürülmesine zemin hazırlamıştır. Gök Medrese, Çifte Minareli Medreseler, Halfe Mezarlığı, Kırk Kızlar Türbesi, Sümbül Baba Zaviyesi ve Sentimur Türbesi gibi yapılar, yalnızca tarihsel süreçlerin maddi izlerini taşıyan anıtlar değil; efsaneler, ritüeller ve sözlü anlatılar aracılığıyla kolektif bellekte yeniden anlamlandırılmış kültürel merkezlerdir. Sivas’ta vezirlerin siyasal meşruiyet arayışını yansıtan çifte minareli mimari gelenek, Tokat’ta kadın banilerin inşa faaliyetleriyle ortaya çıkan farklı bir bellek dokusuyla karşıtlık oluşturmaktadır. Çalışma, halk anlatılarının yalnızca geçmişi aktaran sözlü ürünler olmadığını; mekân üzerinden şekillenen toplumsal travmaları, kutsiyet algısını ve yerel kimliği taşıyan kültürel araçlar olduğunu ortaya koymaktadır. Kuramsal çerçevede Maurice Halbwachs’ın kolektif hafıza yaklaşımı ile Pierre Nora’nın hafıza mekânı kavramı temel alınmış; ayrıca sözlü tarih, folklor–tarih ilişkisi ve efsane kuramlarından yararlanılmıştır. Araştırma, nitel içerik analizi yöntemiyle yazılı kaynaklar, alan gözlemleri ve sözlü kültür verilerini bir araya getirerek mimari yapıların halk belleğindeki çok katmanlı işlevlerini analiz etmektedir. Sonuç olarak çalışma, mimari yapılar ile sözlü kültür arasındaki ilişkinin, Anadolu’nun tarihsel travmalarını ve kültürel süreklilik mekanizmalarını anlamada temel bir anahtar sunduğunu göstermektedir.
Keywords : Sivas ve Tokat, Efsaneler, Travmatik Hafıza, Hafıza Mekânları, Kolektif Hafıza

ORIGINAL ARTICLE URL