Üsküdar Yeni Valide Çeşmesinde Palmet Motifinin Simgesel Kullanımına Dair İzlenimler

Authors : Resul Yelen
Pages : 28-37
Doi:10.62425/palmet.1609383
View : 25 | Download : 8
Publication Date : 2025-03-29
Article Type : Research Paper
Abstract :Üsküdar Yeni Valide Külliyesi, Üsküdar İskele Meydanı’nın güneyinde ve Mihrimah Sultan Külliyesi’nin karşısındadır. Külliye Rabia Emetullah Gülnûş Sultan tarafından 1708-1711 yılları arasında inşa edilmiştir. Kompleks cami, türbe, hazire, sebil, iki çeşme, muvakkithane, hünkâr kasrı, imaret ve sıbyan mektebinden oluşmaktadır. Bânî Gülnuş Emetullah Sultan 1640’ların başında Girit’te doğmuştur ve Venedikli bir aileye mensuptur. Girit’in fethi zamanında Osmanlı Sarayı’na getirilmiştir. Gülnuş Sultan, Padişah IV. Mehmed’in eşi olmasının yanı sıra Sultan II. Mustafa ile Sultan III. Ahmed’in de annesidir. Gülnûş Sultan sarayda “haseki” ve “valide sultan” unvanlarıyla Osmanlı Devleti’nin önemli bir kadın figürüdür. Hayır sahibi kadın sultan olarak ayrıca Mekke’de imaret, Galata ve Sakız Adası’nda cami ve Edirne’de çeşme inşa ettirmiştir. Üsküdar’daki külliyenin doğusundaki çeşme, süsleme özellikleriyle Osmanlı bezemesinde yeni bir anlayışın oluşumuna öncülük eden eserlerdendir. Çeşmenin aynalık bölümündeki kâse içinde meyve tasvirleri ile dilimli yarım daire biçimindeki kemeri dışında tepelik kısmının ortasındaki büyük palmet motifi dikkat çekmektedir. Palmetin içi kıvrımlı bitkisel desenlerle doldurulmuştur, alt kısmında ise dokuz tane kuş tüyünü andıran düzenleme bulunmaktadır. Araştırmacıların genellikle palmet ve ters yelpaze olarak adlandırdıkları bu süsleme kadim bir figür olan çift başlı kartal motifini anımsatmaktadır. Kartalın yüz bölgesi soyut anlayış ile palmet biçiminde oluşturulmuş kuyruk kısmı ise gerçekçi anlayışla kabartılmıştır. Birçok uygarlık tarafından arma olarak kullanılan çift başlı kartal imgesi güç, hâkimiyet, hükümdarlık ve sultanlık gibi anlamlar ihtiva etmektedir. Gülnuş Valide Sultan’a ait bir çeşmede kullanımı ise Sultan’ın yaşam serüveni ve içtimai konumu ile yakından alakalıdır. Bu kadim sembolik tercihin Osmanlı taş süslemesinde kullanılması motif ve anlam sürekliliğini göstermesiyle de ayrıca nazar-ı dikkatleri çekmektedir.
Keywords : Üsküdar Yeni Valide Külliyesi, Rabia Emetullah Gülnûş Sultan, Çeşme, Palmet, Çift Başlı Kartal

ORIGINAL ARTICLE URL