KLASİK İSLAM AHLAK FELSEFESİNDE AİLE ONTOLOJİSİ VE MODERN AİLE KRİZLERİNE ETİK YAKLAŞIMLAR (İbn Miskeveyh, Gazâlî ve Nasirüddîn Tûsî Üzerine Bir İnceleme)

Bu çalışma 21 yy. da özellikle son zamanlarda gündemde olan temel aile sorunları ve krizleri (boşanma artışı, aile rol karmaşası, çocuk mağduriyetleri ve nesep karmaşası) karşısında klasik dönem İslam ahlak filozofları İbn Miskeveyh, Gazâlî ve Nasirüddîn Tûsî’nin eserlerindeki ideal aile modeli ve ahlaki ilkeleri normatif bir çerçeveden araştırmayı hedeflemektedir. Nitel analiz yöntemiyle İbn Miskeveyh’in Tahzîbü’l-Ahlâk, Gazâlî’nin İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn, Kimya-i Saadet ve Tûsî’nin Ahlâk-ı Nâsırî eserlerindeki temel önermeler, felsefi analitik yaklaşımla yeniden yorumlanmış, modern sorunlarla ilişkisi karşılaştırmalı etik analiz ile irdelenmiştir. Görüldüğü kadarıyla İslam Ahlak Filozofları, aileyi “erdemli toplumun mikrokozmosu” (İbn Miskeveyh), “nefs terbiyesi mekanı” (Gazâlî) ve “meveddet (sevgi) temelli doğal topluluk” (Tûsî) olarak kavramsallaştırır. Gazâlî’nin müşâvere (danışma) ve muvazene (denge) ilkelerinin göz ardı edilmesi, aile içinde iletişim çökmesine ve akabinde söz konusu sorun ve krizlerin ortaya çıkmasında önemli bir etken olarak tespit edilmiştir. Boşanma, ancak “ağır zulüm” (Gazâlî) varlığında maslahat prensibiyle meşru görülür. İbn Miskeveyh’in “tâdîbü’l-sagīr” (küçüğün terbiyesi) vurgusu, çocuğu “potansiyel ahlakî fail” olarak ön plana çıkarır; ihmalkârlık ve velâyet çatışmalarının fıtrat bozulmasına yol açtığı savunulur. Tûsî, sağlıksız aile yapılarının toplumsal adaleti (‘adālet-i ictimâ’iyye) zedelediğini öne sürer. Klasik metinler, aileyi statik bir kurum değil, dinamik bir erdem inşası zemini olarak resmeder. Boşanma süreçlerinde felsefi arabuluculuk (Gazâlî’nin müşâvere modeli), Çocuk haklarına insani ve ahlaki yaklaşım (İbn Miskeveyh’in fıtrat koruma ilkesi) önerilmektedir. Çalışma, bu perspektifin aile temelli modern krizlere pratik etik rehberlik sağlayabileceğini ortaya koyar.