EDEBİYATTA YAPAY ZEKÂ VE AKTÖR-AĞ TEORİSİ: KAZUO ISHIGURO’NUN BENİ ASLA BIRAKMA VE KLARA İLE GÜNEŞ ROMANLARI

Authors : Başak Öner Gündüz

Pages : 87-101

Doi:10.30794/pausbed.1560662

View : 268 | Download : 209

Publication Date : 2025-05-12

Article Type : Research Paper

Abstract :Sağlık, hukuk, bankacılık sektörlerinde yaygın bir kullanım alanına sahip yapay zekâ, günlük hayat pratiklerinde vazgeçilmez niteliğini arttırdıkça salt teknik odaklı bir kavram olmaktan çıkmıştır ve artık edebiyat ve sosyoloji başta olmak üzere sosyal bilimlerin de inceleme konusu haline gelmiştir. Bu çalışmada, yapay zekânın etkilerinin edebiyata yansıdığı örnekler olarak Beni Asla Bırakma ve Klara ile Güneş romanları seçilmiştir. 2017 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen Japon asıllı İngiliz yazar Kazuo Ishiguro her iki romanında, ileri teknolojinin geldiği seviye itibariyle oluşturduğu kurgu evreninde, insan ve insan-olmayan karakterleri yan yana getirir. Bu yönüyle eserlerin, insan dışı varlıkları da bir aktör kabul ettiği tespit edilmiştir. Bu sebeple çalışmada yöntem olarak, sosyolog Bruno Latour’un aktör-ağ teorisi kullanılmıştır. Bu teoriye göre, sadece insana eyleyen olma işlevini bahşeden geleneksel sosyoloji anlayışı toplumun bileşenleri konusunda yanılır. Latour, teorisi uyarınca ‘ortaklıkların sosyolojisi’ adını verdiği yaklaşımı ile aktör olma işlevinin hem insan hem de insan-olmayan varlıklardan oluşabileceğini anlatır. Bu çalışma, Ishiguro’nun iki romanını kapsamına alarak yapay zekâ konusunun, sosyolojik bir yöntem olan aktör-ağ teorisi ile edebiyata nasıl yansıdığını incelemeyi amaçlamıştır. Distopik ayrıntıların da belirgin olduğu Ishiguro romanlarında, insan dışı varlıkların bir aktör olarak yer aldığı ve en nihayetinde toplumsal bileşenleri yeniden oluşturmak gerektiği üzerinde düşündürdüğü sonucuna varılmıştır.
Keywords : Kazuo Ishiguro, ‘Beni Asla Bırakma’, ‘Klara ile Güneş’, aktör ağ teorisi, yapay zekâ, yapay zekâ sosyolojisi.

ORIGINAL ARTICLE URL