KAZAK LİDERİ ALİHAN BÖKEYHAN’IN DÜŞÜNCE DÜNYASI VE “ALAŞ İDEALİ” ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Authors : Elif Başkurt Gürbüz

Pages : 101-123

Doi:10.48068/rusad.1655287

View : 115 | Download : 106

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Alihan Bökeyhan, 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında Kazak siyasetine yön veren tarihî bir şahsiyettir. Çarlık rejiminin sömürgeci politikalarının en yoğun hissedildiği dönemlerde Kazak halkının çıkarlarını savunarak ulusal bilincin oluşması için çaba göstermiştir. Rusya üniversitelerinde eğitim alması, Marksist-Sosyalist fikir akımlarına ilgi duymasına ve ihtilâlci düşüncelere sahip farklı çevrelere girmesine imkân sağlamıştır. Gençliğinden itibaren çeşitli Rus gazete ve dergilerinde yazıları yayımlanmıştır. Rusya’daki ihtilâl hareketleri sonrasında Alaş adı verilen Kazak ulusal bağımsızlık hareketine liderlik etmiştir. 1905 İhtilâli ile beraber oluşan özgürlük ortamında Kazak aydınları ile birlikte Kazak gazetesinde sosyo-politik içerikli yazılarıyla halkı bilinçlendirmeyi amaçlayarak Kazak millî kimliğinin oluşmasında tarihî bir rol oynamıştır. 1917 İhtilâli sonrasında Alaş Orda Özerk Hükümeti’nin başkanı seçilmiştir. Rusya’da gerçekleşen İç Savaş yıllarında Başkurt ve Sibirya hükümetleri ile iş birliği yaparak milis güçleri oluşturmayı başarmıştır. İç Savaş devam ederken Beyaz Ordu ve Kızıl Ordu tarafları ile diplomatik temasları sonucunda Kazak siyasetçisi olarak önemli kararlar almak zorunda kalmıştır. Bolşeviklerin galip gelerek Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri’ni kurduğu dönemde Moskova’da geçirdiği sürgün yıllarında dahi Kazak halkı için mücadele etmiştir. Stalin’in emriyle gerçekleşen trajik ölümüne kadar gerek gazete ve dergilerde yayımlanan makaleleri gerekse bilimsel çalışmaları ile halkına hizmet etmeye devam etmiştir. Makalede Alihan Bökeyhan’ın ideolojik fikirlerinin oluşumunda etkili olan şahsiyetlerle ilişkisi, St. Petersburg Üniversitesi’nde okuduğu yıllarda şekillenen dünya görüşü ve Rusya’da gerçekleşen önemli siyasi değişikliklerle beraber düşünce dünyasının değişimindeki tüm evreleri incelenecektir. Bununla birlikte Bökeyhan’ın Kazak cedit hareketindeki rolü, Rus mason örgütü ile temasları, Batıcı-Türkçü tartışmalarının yapıldığı aydınlanma döneminde Rusya Türkleri arasındaki yeri ve Alihan’ın birlik ruhunu temsil eden “Alaş ideali” değerlendirilmeye çalışılacaktır.
Keywords : Rusya, Alihan Bökeyhan, Kazak ceditçiliği, Rus elitleri, Millî kimlik, Alaş ideali

ORIGINAL ARTICLE URL