Erken Dönem Kelâmında Cisim Tartışmalarının Problematik Yapısı

Authors : Muhammed Boşnak

Pages : 103-131

Doi:10.18498/amailad.1666284

View : 168 | Download : 152

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Erken dönem kelâmının ayırıcı vasıflarından biri âleme dair telakkilerinin atomculuk üzerine kurulu olmasıdır. Bu çerçevede kelâmcılar âlemin yapısı, hareket ve sükûnun mâhiyeti ve tanrının varlığının ispat edilmesi gibi kadîm felsefî meseleleri bu teori üzerinden tartışmışlardır. Nitekim kelâmcılar gerek Allah’ın zâtı ve sıfatları ve gerekse diğer gaybî meselelere dair bilgi edinmenin güvenilir yolunun şâhidden gâibe kıyas (kıyâsü’l-gâib a‘le’ş-şâhid) olduğunu düşünmüşler ve âlemi anlamak ve ondan hareketle gayba dair bilgi inşa etmek üzere çeşitli cisim teorileri geliştirmişlerdir. Bu düşünce kendini en açık ve mütekamil biçimde atomculukta göstermektedir. Buna göre âlem kendisinden daha küçüğe bölünemeyen parçalardan oluşmaktadır ve bu parçalar hâdis olan kevnlerden ayrı bulunamazlar. Bu da âlemin hâdis olduğunu ve onun bir muhdise ihtiyacı olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece kelâmcılar atomculuk ile hudûs teorisi arasında güçlü bir ilişki olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak erken dönem Mu‘tezile kelâmında birtakım alternatif görüşler de bulunmaktadır. Bu görüşler arazcılık ve cisimcilik şeklinde isimlendirilen ancak zaman içerisinde varlığını sürdürememiş görüşlerdir. Ayrıca bu görüşleri ortaya atanlar hudûs teorisinin bunlar üzerine bina edilmesi gerektiğini düşünmüşlerdir. Zira onlar âleme dair problemlere verilen cevapların ancak kendi teorileri çerçevesinde doğru olduğunu; bu nedenle de Allah’ın varlığını ispat etmek için daha uygun bir zemin oluşturduğunu düşünmüşlerdir. Böylece onlar atomcularla aynı gayeleri paylaşmışlar; ancak bu gayeye ulaştıran teorinin ne olduğu hususunda onlardan ayrılmışlardır. Bu teorilerin atomcularla birleştikleri bir başka husus ise teorilerin üzerine inşa edildiği problematik zemindir. Nitekim bu dönemde bütün teoriler belli başlı sorulara cevap vermeye çalışıyorlardı ve bu sorulara verilen cevaplar teorileri benzer veya farklı kılıyordu. Bu teorilerin daha sonra ortadan kalkması atomculuğun çeşitli sorulara verdiği cevapların açıklama gücünün başarısından kaynaklanmıştır. Bu çerçevede bu çalışmada erken dönem kelâmının bu üç teorisinin çeşitli sorunlara sunduğu çözümleri ve bu çözümlerde atomculuğu başarılı kılan hususları inceleyeceğiz. Bunun için kelâmcıların cisim tartışmalarında öne çıkan sorunları genel ve özel olarak ayıracak ve bunlara verilen cevapların başarısını tartışacağız.
Keywords : Kelâm, Cisim, Atomculuk, Cevher, Problem

ORIGINAL ARTICLE URL