İbn Teymiyye’de Dışa Matuf Benzerlik ve Farklılığın Zihinselliği

Authors : Cihan Özaykan

Pages : 206-225

Doi:10.18498/amailad.1740947

View : 99 | Download : 103

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma “Bir şey, başka bir şeye bir yönden benzeyip başka bir yönden benzemiyor olabilir mi?” sorusuna “İki şey mutlaka bir şeyde benzer, başka bir şeyde farklı olmalıdır.” yanıtını veren İbn Teymiyye’nin (öl. 728/1328) bu yanıta yüklediği anlamı sorgulamanın yanında onun düşüncesinde benzerlik ve farklılık ikiliğinin dış ve zihin geriliminde durduğu yeri tespit etmeyi amaçlamaktadır. İbn Teymiyye metinlerine müracaat ve bu metinleri örüntüsel bir analize tabi tutma yordamıyla amacına ulaşmayı hedefleyen çalışma, İbn Teymiyye literatüründe daha önce işlenmemiş bir konuyu ortaya koyup çözümlemeye çalışmaktadır. Böylece İbn Teymiyye’nin kavramsal ve teorik düşüncesi etrafında oluşan literatüre katkı sunmakta ve konu özelinde yapılacak çalışmalara zemin hazırlamaktadır. Çalışma ilk önce benzerliğin ve farklılığın mutlak ve mukayyet olmak üzere iki farklı kullanım biçimi olduğunu vurgulamaktadır. Bunlardan mukayyet olanının zihin ve dış geriliminin dikkate alınmadığı bağlamlarda vuku bulan kullanım olduğu tespit edilmektedir. Bu itibarla ona göre diğer bazı düşünürlerin aksine benzerlik ve özdeşlik ancak ve ancak mukayyet kullanımda birbirine indirgenebilmektedir. Zihin ve dış geriliminin yaşandığı bağlamlarda vuku bulmak anlamında mutlak kullanımda ise bu mümkün değildir. Bu kullanımda hem benzerlik hem de özdeşlik zihne atfedilmekle birlikte benzerlik sadece ikiliğin oluşabileceği dışsal zihinde, özdeşlik ise varsayımsal zihinde var olabilmektedir. Benzerliğin kullanımlarına atfedilen bağlamların aynısı farklılık için de geçerlidir. Buna göre mukayyet kullanımda farklılık ile ayrıklık arasında bir anlam farkı oluşmazken mutlak kullanımda farklılık, mutlak kullanımda benzerliğin de bulunduğu dış zihne ayrıklık ise zihin dışı anlamında dışa atfedilmektedir. İki şey arasında bulunan salt mekânsal farklılık dahi ayrıklık için yeterlidir. İbn Teymiyye’ye göre her şeyin tekil hakikatiyle bir diğerinden ayrıklaştığı zihin dışında farklılıktan bahsedilemeyeceği için benzerlikten de bahsedilemez. Bu itibarla dıştaki nesnelere ait nitelikler için birçok düşünürün temel ilke edindiği “Benzerliği sağlayan şey farklılığı sağlayandan başka olmalıdır.” yargısı da dışın kendinde varlığı bakımından doğruluğunu yitirmektedir. Bu yargının doğru olabileceği yegâne yer, dışsal zihindir. Yine “İki hakikat ya her yönden benzerdir ya da her yönden ayrıktır.” yargısı da İbn Teymiyye’ye göre zihne atfen kullanıldığında değillenmek durumundadır.
Keywords : İbn Teymiyye, Benzerlik, Farklılık, Zihin, Kelâm

ORIGINAL ARTICLE URL