İklim Değişikliğinin Afganistan Üzerindeki Etkileri: Çevresel, Ekonomik Ve Sosyo-Kültürel Boyutlar

Authors : Hayriye Sağır

Pages : 188-210

View : 65 | Download : 148

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :İklim değişikliği, günümüzde yalnızca çevresel bir sorun değil kalkınma, güvenlik ve toplumsal adalet alanlarını eşzamanlı biçimde etkileyen çok boyutlu bir kriz dinamiği olarak ortaya çıkmaktadır. Bu kriz, özellikle kırılgan devlet yapılarının hakim olduğu ülkelerde, mevcut sosyo-ekonomik ve siyasal sorunlarla iç içe geçerek derin ve uzun vadeli kırılganlık rejimleri üretmektedir. Afganistan, küresel sera gazı emisyonlarına tarihsel katkısı son derece sınırlı olmasına rağmen, iklim değişikliğinin yıkıcı etkilerini en yoğun biçimde deneyimleyen ülkelerden biri olması nedeniyle bu çalışmanın odağını oluşturmaktadır. Çalışma, Afganistan’da iklim değişikliğinin çevresel, ekonomik ve toplumsal etkilerini bütüncül bir çerçevede analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada iklim kırılganlığının tarım, su, enerji, geçim sistemleri, göç ve güvenlik alanlarında nasıl çok katmanlı ve karşılıklı olarak pekişen sonuçlar ürettiği ortaya konulmaktadır. Özellikle kriyosfer çöküşü ve buna bağlı hidrolojik rejim dönüşümleri, su mevcudiyetini yapısal biçimde azaltarak tarımsal üretimi, enerji altyapısını ve yerleşim sistemlerini kırılgan hale getirmektedir. Bu ekolojik süreçler, geri döndürülmesi güç eşik geçişleriyle ilişkilendirilmekte ve iklim risklerinin geçici şoklar değil, kalıcı yapısal tehditler olduğunu göstermektedir. Çalışma ayrıca, Afganistan bağlamında iklim değişikliğinin fiziksel tehlikelerden ziyade bu tehlikelere etkili yanıt üretme kapasitesinin sınırlılığı nedeniyle derinleştiğini vurgulamaktadır. Kurumsal zayıflıklar, uzun süreli çatışma geçmişi ve dışa bağımlı ekonomik yapı, iklimle tetiklenen anarşi dinamiklerini güçlendirmekte iklim krizi mevcut toplumsal ve siyasal gerilimleri besleyen bir güvenlik sorunu haline gelmektedir. Hanehalkı düzeyinde ise iklim baskısı ve ekonomik çaresizlik, bağımlılık tuzağını derinleştirerek çocuk işçiliği, erken evlilik ve aşırı borçlanma gibi olumsuz başa çıkma stratejilerinin yaygınlaşmasına yol açmaktadır. Bu süreçler, psiko-iklimsel stres biçimlerini de besleyerek toplumsal refahı çok boyutlu olarak zayıflatmaktadır. Çalışma, iklim adaleti perspektifinden Afganistan’ın düşük emisyona karşılık yüksek kırılganlık asimetrisini tartışmakta, Taliban yönetimi sonrasında uluslararası iklim finansmanına erişimde yaşanan kısıtların bu yapısal adaletsizliği nasıl derinleştirdiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak makale, Afganistan örneği üzerinden iklim değişikliğinin yalnızca teknik uyum politikalarıyla yönetilemeyeceğini dönüştürücü dayanıklılık yaklaşımının, kalkınma, güvenlik ve toplumsal adalet boyutlarını içeren bütüncül bir politika çerçevesi gerektirdiğini savunmaktadır.
Keywords : Afganistan, bağımlılık tuzağı, dönüştürücü dayanıklılık, iklim kırılganlığı, iklimle tetiklenen anarşi, kriyosfer çöküşü, psiko iklimsel stres

ORIGINAL ARTICLE URL