Orta Asya Mimarisinde Eyvanın Kökeni ve Büyük Selçuklu Devrinde Gelişimi

Authors : Ayşegül Demirci

Pages : 55-80

Doi:10.23897/usad.1774986

View : 274 | Download : 375

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Büyük Selçuklu sanatı, 11. ve 12. yüzyıllarda Orta Asya’dan İran’a uzanan geniş bir coğrafyada gelişen köklü bir mimari geleneği temsil eder. Bu gelenek içerisinde eyvan, zamanla mekân organizasyonunun merkezinde yer alan temel bir öge olarak önem kazanmıştır. Kökenleri Part ve Sasanî dönemlerine kadar dayanan eyvan, Büyük Selçuklular tarafından İslâm mimarisi içinde yeniden yorumlanarak; cami, medrese, saray ve türbe gibi farklı yapı tiplerinde çeşitli işlevler üstlenen mimari kurgunun ana unsuru haline gelmiştir. Bu çalışmada, Büyük Selçuklu sanatında eyvan tipolojisinin Orta Asya’daki gelişimi, mimari organizasyon içindeki konumu ve taşıdığı sembolik anlamlar ele alınmıştır. Dört eyvanlı avlu düzeninin medrese mimarisindeki yaygın kullanımı, ribat ve kervansaraylarda geniş iç avluyu kuşatan bir yapı unsuru halini alması, camilerde mihrap önü ile bütünleşmesi ve saray yapılarında tören mekânı olarak işlev kazanması üzerinde durulmuştur. Çalışmada öncelikle, eyvanın İslâm öncesi kökenlerine değinilmekte ve Selçuklu mimarîsindeki yeniden yorumlanışı bir süreç dahilinde açıklanmaktadır. Başta Nişabur, Merv ve Serahs gibi merkezlerde inşa edilen Kervansaray, medrese, cami ve saray yapıları örneklem olarak ele alınmıştır. Dört eyvanlı plan şemalarının oluşumu, eyvanın merkezî avlu ile ilişkisi ve tören, eğitim, ibadet gibi işlevler bağlamında kazandığı anlamlar tartışılmaktadır. Sonuç bölümünde ise, Büyük Selçuklu döneminde eyvanın yalnızca bir yapı unsuru olmaktan çıkarak, kamunun kullanımına açık yapıların ve mabetlerin mekân tasarımında belirleyici bir öğe haline geldiği vurgulanmaktadır. Bu dönüşümün, sonraki İslâm mimarîsi gelenekleri üzerinde kalıcı bir etki yarattığına dikkat çekilmektedir.
Keywords : Büyük Selçuklu sanatı, İslam mimarisi, Orta Asya mimarisi, medrese mimarisi, Saray Mimarisi, Kervansaray mimarisi, Eyvan.

ORIGINAL ARTICLE URL