İlhanlılar Devrinde Vakıf Müessesesi: İlhanlı Elitlerin Vakıf Politikalarına Dair Bir Değerlendirme

Authors : Kansu Ekici, Alican Kirişoğlu

Pages : 42-60

Doi:10.70854/sobbiad.1714237

View : 86 | Download : 55

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Vakıf müessesesi, toplumun yararı ve ihyası noktasında büyük bir öneme haiz olan ve tarih boyunca çeşitli İslâm ve Türk-İslâm devletlerince varlığını sürdürmüş bir mülkiyet anlayışıdır. Kimi kaynaklar hükümdarların yüceliğini, bağışladıkları vakıflar ve imâr hamleleriyle, övgüyle anmaktaydılar. Zira görece bir hükümdarın gözünden, toplumun sevgisini ve güvenini kazanmak adına vakıflar ihsan etmek çoğu zaman oldukça olumlu izlenim bırakan bir enstrümana dönüşebilmekteydi. Bilindiği üzere Cengiz Han ve ardıllarının tarih sahnesine çıkmaları ve siyasî faaliyetlerde bulunmalarıyla, birbirinden çok farklı toplum ve coğrafyalarda ancak aynı dönemde yaşayan toplulukları anlatan çağdaş tüm kaynaklarda büyük bir yıkım ve acının yaşandığı ortak bir söylem haline dönüşmüştü. Moğollar, genellikle yıkımlarla anılsalar da, Hûlâgû Han önderliğinde Azerbaycan merkezli kurulan Moğol şube devleti olan İlhanlıların henüz kuruluş aşamasında imar faaliyetleri ve bazı vakıf girişimlerinin gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. Bilhassa İslâmiyet’in Moğol elitler arasında yayılmaya başlamasıyla klasik vakıf geleneğinin İlhanlı Devleti’nde peyderpey kurumsallaşmaya başladığını görmekteyiz. Bunun haricinde harabeye dönen memleketten ve fakirleşen toplumdan vergi toplamak mümkün olmuyor, bu noktada toplumun kâmilen ihyası gerekiyordu. Bu doğrultuda Gâzân Han ve devrin meşhur veziri Reşîdu’d-dîn Fazlullâh’ın gerçekleştirdiği vakıf faaliyetleri İlhanlı evkâf müessesesi adına bir dönüm noktasıydı. Bu çalışmada çağdaş kaynaklar ve bazı araştırma eserler ekseninde İlhanlı Devleti vakıf teşkilatının geçirdiği süreç, bir bütün halinde incelenmeye çalışılmıştır.
Keywords : Vakıf, Gazan Han, İlhanlı Devleti, Moğollar, İslâmiyet

ORIGINAL ARTICLE URL