Sokoto Devleti Kuruluş Döneminde Arap Dili (1812-1817)

Authors : Kübra Damarcan Yüce, Tunahan Erdoğan
Pages : 95-117
Doi:10.59149/sduifd.1709615
View : 112 | Download : 169
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Sahrâaltı Afrika ülkelerinden Nijerya’da yaygın olarak Arap diline rastlanmaktadır. Bu çalışma Arap Yarımadasına uzak olmasına rağmen yerel dillerden farklı, yeni bir dil konumundaki Arap dilinin Nijerya’da kullanılır ve anlaşılır bir dil olmasının nasıl gerçekleştiği sorusuna çözüm aramaktadır. Nijerya tarihindeki Sokoto Devleti döneminde bilhassa, kurucusu Osman b. Fûdî (öl. 1817) döneminde Arapçanın revaç bulduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda Sokoto Devletinin ilk dönemlerinde Arapçanın durumunu ele almak Nijerya’da kullanılan Arapçanın varlığını tarihsel düzlemde anlaşılabilir bir zemine oturtacaktır. Dolayısıyla bu makalede söz konusu devlette Arap dilinin yerleşme ve gelişimine zemin hazırlayan unsurların izi sürülmüştür. Bu çerçevede öncelikle Sokoto Devletinden önceki dönem tarihî, dinî, ilmî ve etnik yönleriyle deskriptif yönteme dayalı olarak incelenmiştir. Sokoto Devletinin kurulduğu yer olan Hevsâ Bölgesinin Arapça ile tanışma serüveni ele alınmıştır. Bölgede önemli iki etnik unsur, bölgenin yerlileri Hevsâlar ve İslâm şeriatına hassasiyetleri ile tanınan Fûlânîlerdir. Fûlânîler, Sokoto Devletinin kurulmasında başrolü üstlenmiştir. Hevsâ halkının arasında dinî-ahlaki güzellikleri yayma amacıyla başlattıkları hareket, zamanla siyasi bir boyut kazanmıştır. 1812 yılında Sokoto Devleti kurulmuş ve Hevsâ Devletleri birer birer Sokoto Devletine katılmıştır. Makalede Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Arap dilinin gelişimi incelenmiştir. Arap dilinin Sokoto Devletinin kuruluş dönemindeki durumuna ışık tutması amacıyla bu dönemde yazılan eserler incelenmiştir. Yazılan eser türleri sınıflandırılarak metinlerin Arap dili yönünden analizi yapılmıştır. İncelediğimiz metinlerde veri analizi yöntemi kullanılmıştır. Son olarak Sokoto Devletinin kuruluş dönemindeki Arap dili eğitimi araştırılmıştır. Eğitimde kurumsallaşmanın gerçekleşip gerçekleşmediği sorgulanmış, Arapçanın hangi kurumlarda nasıl okutulduğu ve Arap dili eğitiminin yerel halkta yansıması incelenmiştir. Sonuç olarak Nijerya ve Nijerya’ya komşu Afrika devletlerinin sömürge öncesi dönemde başta yazı, edebiyat ve hitabet olmak üzere entelektüel birikimleri mevcuttur. Bu birikim dar bir coğrafya tarihinde gerçekleştirdiğimiz dil analizinden de anlaşılmaktadır. Sokoto Devleti kurulmadan önceki tarihlerde Hevsâ Bölgesinde Arap dili ve İslâm ilimlerine dair çalışmalar olsa da Sokoto Devleti kurulduktan sonra bu ilmî faaliyetler hız kazanarak zirveye ulaşmıştır. Kabileler arasında küçük çapta varlık gösteren Arapça eğitimi artık devlet desteği kazanmıştır. Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Hevsâ coğrafyası yüzlerce Arapça kitabın telifine sahne olmuştur. Arap dili ile yazılan eserlerde genellikle İslâm’ın yayılması ve din ilimlerinin halka öğretilmesi amaçlanmıştır. Sokoto Devletinde Arapça eser veren yazarların incelenmesi neticesinde bu konuda Fûdî ailesinin öne çıktığı tespit edilmiştir. Abdullah b. Fûdî gibi yazarların Arap dilini ustaca kullandığı anlaşılmaktadır. Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Arap dili ile yazılan yüzlerce eserin İslâm eğitimi ve ahlakının etrafında şekillendiği tespit edilmiştir. Benzer şekilde medrese ve kurumlarda Arap dili eğitimi yanında Kur’ân öğretimi, kelâm, fıkıh, hadis gibi İslâm ilimlerine öncelik verilmiştir. Kur’ân medresesi, hafızlık medresesi ve İslâm ilimleri medresesi olarak sınıflandırılan kurumlarda Arap dili kullanılmıştır. Bu noktadan hareketle Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Arap dilinin yayılması Müslümanların İslâm ilimlerini öğrenme, öğretme ve yaşama çabaları ile açıklanabilmektedir. Bu amaçla bölge halkı İslâmiyet’le sadece inanç alanında değil medeniyet, dil ve ilim alanında da büyük kalkınma yaşamıştır. Arap dili, bu bölgede yaşayan yerlilere ve bilhassa âlimlere asırlardır nesilden nesile zenginleşerek aktarılan İslâm literatürünün anahtarını sunmuştur. Anadolu ve Kuzey Afrika coğrafyalarında dilleri ve kültürleri farklı olan Müslümanlarda olduğu gibi Sokoto Devletinde de Arap dilinin İslâmiyet’i temsil eden ortak bir dil olduğu ve İslâm ilimleri için bir anahtar olarak telakki edildiği tespit edilmiştir.
Keywords : Arap Dili, Afrika, Nijerya, Sokoto Devleti, Osman b. Fûdî

ORIGINAL ARTICLE URL