Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’nin Şiirine Yöneltilen Eleştiriler* (Ebu’l-Hasan el-Cürcânî Örneği)

Authors : Nevin Karabela, Adnan Öztürk

Pages : 72-97

View : 71 | Download : 53

Publication Date : 2024-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bir şairin hayatı, onun şiiri, şiir temaları ve şiir dilinin tanınmasına katkı sağlaması bakımından önemlidir. Bu sebeple Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’nin şiirine yöneltilen eleştirileri ele alan makaleye Abbasi döneminin hem çok tanınan hem de çok tartışmaya ve edebi çatışmaya yol açan şairi Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’nin biyografisine kısaca yer verilerek başlanmıştır. Mütenebbî’nin hayat hikayesinde öne çıkan ve şiirinin gelişmesine etki eden seyahatlerinden, emirler ve yöneticilerle olan bağlantılarından söz edilmiştir. O, kendine olan aşırı özgüvenini şiirlerine yansıtarak iddialı bir şair olduğunu dile getirmekte ve şiirde üst düzey bir edebi yaklaşıma sahip olduğunu vurgulamaktadır. Şiirsel yetenekleri sebebiyle her devirde kendinden söz ettirmeyi başaran Mütenebbî hayatı boyunca kendini yüksek makamlara layık görmüş ve bunlara ulaşmak için çaba sarf etmiştir. Onun bu yüksek beklentileri çoğu zaman hayal kırıklığıyla sonuçlanmıştır. Bütün bunlar farklı bakış açılarına sahip eleştirmenler ve yazarlar tarafından ona yöneltilen tenkitleri ve değerlendirmeleri çoğaltmıştır. Bu eleştiriler çoğunlukla onun şiiri, şiir dili, şiirsel temaları, şiirinin özgün olup olmadığı vb. konularla ilgilidir. Ancak bazı eleştirmenler tenkit sınırlarını aşan kişiselleştirmeler yaparak, sadece kusurlu buldukları hususları abartılı bir biçimde ele alarak, bazen de hakarete varan ifadeler kullanarak oldukça insafsız, taraflı ve önyargılı davranmışlardır. Makalenin genel çerçevesini klasik dönemde Mütenebbî’nin şiirine ve şiir diline yöneltilen eleştiriler oluşturmaktadır. Bu bağlamda hicri dördüncü yüzyılın sonlarından itibaren yaklaşık iki buçuk asırlık süreçte Mütenebbî’ye eleştiri yönelten tanınmış eleştirmenler ve yazarların görüşlerinden kısaca bahsedilmiştir. Makalenin odak noktasında ise Mütenebbî’nin şiirine ve şiir diline eleştiri yöneltenler arasında objektif ve bilimsel sayılabilecek görüşleriyle öne çıkan Ebü’l-Hasan Alî b. Abdilazîz el-Kâdî el-Cürcânî’nin el-Vesâta beyne’l-Mütenebbî ve Husûmih adlı eserindeki eleştirileri ve değerlendirmeleri oluşturmaktadır. el-Cürcânî’nin Mütenebbî hakkındaki tenkitlerine geçmeden önce Mütenebbî’nin şiir diline ait genel özelliklerden söz edilmiştir. Ardından onunla ilgili tenkit veya değerlendirme yapan yazarlar ve eleştirmenler görüşlerine göre tasnif edilmiştir. Söz konusu görüşlerin bazısı Mütenebbî’ye tamamen olumsuz yaklaşmakta, bir kısmı tarafsız tavır takınmakta ve diğer bazısı da tamamen olumlu yaklaşmaktadır. Mütenebbî’yle ilgili görüş beyan edenlerin bir kısmı onunla ilgili müstakil kitaplar yazmış, diğer bir kısmı ise eserlerinin içinde belirli bir bölümde ondan ve şiirmden bahsetmiştir. Bu bağlamda Mütenebbî’ye değerlendirme ve tenkit yönelten birçok isim arasında es-Sâhib b. Abbâd, Ebû Ali Muhammed b. el-Hasan b. el-Muzaffer el-Hâtimî, İbn Vekî\' et-Tinnîsî, Ebû Sa‘d el-‘Amîdî, Ebü’l-Feth Osmân İbn Cinnî, Ebû Mansûr es-Seâlibî, Ebü’l-Hasan İzzüddîn İbnü\'l-Esîr, İbn Raşîk el-Kayravânî ve Ebu’l-Hasan el-Kâdî el-Cürcânî’nin görüşleri dikkat çekmektedir. Tenkit yönelten şahsiyetlerden bazısı Mütenebbî’nin çağdaşı olmakla birlikte diğer bir kısmı ondan sonraki dönemlerde yaşamıştır. Bu makalede Mütenebbî’yi eleştirenler arasında tarafsız tavrı, şiirde intihal konusuna ihtiyatlı yaklaşımı ve ılımlı bakış açısıyla orta yolu bulmaya çalışan Ebu’l-Hasan el-Cürcânî’nin el-Vesâta adlı eserindeki görüşleri ele alınacaktır. Diğer eleştirmenlerin görüşlerine ise kısaca değinilecektir.
Keywords : Mütenebbî, Eleştiri, Şiir, İntihal, Ebul Hasan el Cürcânî, el Vesâta beynel Mütenebbî ve Husûmih

ORIGINAL ARTICLE URL