Dört Mezhepli Memlük Yargı Sisteminde Mûceb ve Sıhhatle Hüküm Verme: İbn Nasrullah’ın Yaklaşımı

Authors : Burak Ergin

Pages : 168-192

Doi:10.35415/sirnakifd.1731652

View : 249 | Download : 235

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Memlük yargı sisteminde dört mezhebe mensup kâdılardan birinde davaların görülmesine imkân tanınmıştır. Kişi bir mezhep kâdısı huzurunda davasının görülmesi için mahkemeye başvurduğunda hâkim farklı yorumlara muhtemel olan “davanın mûcebiyle” veya “sıhhatiyle hükmettim” ifadesini kullanıyordu. Dava bu şekilde kâdı siciline kaydediliyordu. Daha sonra söz konusu davayla ilgili yeni bir anlaşmazlık çıktığında taraflar farklı bir mezhep kâdısına başvurabiliyordu. Bu bağlamda ilk kâdının mûceb lafzıyla verdiği hükmün kapsamı önemli bir soruydu. Nitekim ikinci kâdının hüküm verirken ilk mezhebin görüşlerini dikkate alması gerekip gerekmediği ya da bunu yeni bir dava kabul ederek tamamen kendi mezhebinin yaklaşımına göre karar verip veremeyeceği tartışma konusuydu. Ayrıca bu iki kavramın (sıhhat ve mûceb) dört mezhepli bir hukuk sistemi içerisindeki işlevleri ve birbirlerinden hangi yönleriyle ayrıldıkları çözülmesi gereken bir problemdi. Bu hukukî sorunları çözmek amacıyla Ömer b. Reslân el-Bulkînî ve Kasım b. Kutluboğa gibi farklı mezheplere mensup hukukçular, metinler telif etmişlerdir. Benzer şekilde 9./15. yüzyılda yaşamış önemli Hanbelî hukukçulardan ve aynı zamanda kâdılkudâtlık yapmış olan İbn Nasrullah da bu mesele çerçevesinde el-Kevkeb fî’l-hükmi bi’s-sıhhati ve’l-mûceb isminde bir risale kaleme almıştır. Ancak bu risaleyle ilgili herhangi bir çalışma yapılmadığı gibi mûceb konusunu ele alan akademik metinlerde de söz konusu risaleye herhangi bir atıf yapılmaz. İbn Nasrullah, risalesinde mûceb ve sıhhat kavramlarının tanımlarını, birbiriyle ilişkilerini ve çok mezhepli bir yargı sistemi içerisindeki işlevlerini açıklamıştır. Bu çalışma İbn Nasrullah’ın risalesi ekseninde mezkûr iki kavramın anlamını, pratikteki işleyişini ve Memlük dönemi hukukî çoğulculuğu içerisindeki yerini incelemeyi hedeflemektedir. Bu doğrultuda risale 9./15. yüzyıl Memlük dönemi hukukî çoğulculuğunu ele alan metinlerle mukayese edilerek tarihsel bir bağlama oturtulacaktır.
Keywords : İslam Hukuku, Memlükler, Dört Mezhep, Yargı Sistemi, Mûceb, Sıhhat, İbn Nasrullah.

ORIGINAL ARTICLE URL