Seyyid Şerif Cürcânî’den Taşköprizâde’ye Tam İlletin Maʻlûlü Öncelemesi Sorunu

Authors : Zeynelabidin Hüseyni
Pages : 247-273
Doi:10.35415/sirnakifd.1732378
View : 235 | Download : 243
Publication Date : 2025-12-15
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu makalede, illetin maʻlûl için yeterli ve zorunlu oluşunu ifade eden tam illetin maʻlûle önceliği sorunu incelenmiştir. Tam illetin mâhiyetine yönelik farklı yaklaşımlar, tam illetin önceliği ile maʻlûlün sonradanlığı konusunun tartışmalı bir mesele haline gelmesine neden olmuştur. Özellikle tam ve eksik illetin maʻlûlün muhtaç kaldığı şeylerin bütünü veya bir kısmı şeklinde tanımlanması ile basit ve bileşik tam illetin maʻlûlle olan ilişkisinin farklılık arz etmesi, söz konusu sorunun temel arka planını oluşturur. Nitekim bileşik maʻlûlün ihtiyaç duyduğu illet türleri arasında yer alan sûrî ve maddî parçaların hem tam illetin birer unsuru hem de malûlün mâhiyetini teşkil etmesi, tam illetin maʻlûle önceliğinin problematize edilmesini beraberinde getirmiştir. Tam ve eksik illetin mâhiyetinin yanı sıra maʻlûle önceliği meselesine ayrı bir önem verilmesi, Tanrı kanıtlaması gibi birçok metafiziksel meseleyle ilişkili olmasından ileri gelir. Seyyîd Şerif Cürcânî, (ö. 816/1413) Şerhü’l-Mevâkıf ve Hâşiyetü’t-Tecrîd’ adlı eserlerinde tam illetin maʻlûle önceliği sorununa yer verip çözümünü ortaya koymakla birlikte, kendisinden sonra Osmanlı entelektüel dünyasında farklı yaklaşımlar eşliğinde bu soruna yönelik cevap verme arayışları devam etmiştir. Cürcânî’nin ortaya koyduğu sorunu alıntılayarak cevap veren isimler arasında Hızır Bey (ö. 863/1459), Sinan Paşa (ö. 891/1486), Hocazâde (ö. 893/1488), Molla Lutfi (ö. 900/1495), Kara Seydî (ö. 912/1507), Kemâlpaşazâde (ö. 940/1534), Taşköprizâde (ö. 968/1561) gibi önemli isimler bulunmaktadır. Mezkûr isimlerin ortak noktası, Cürcânî’nin ortaya koyduğu felsefî meselelere yönelik kabul, ret veya tashih niteliğinde cevap vermenin yanı sıra birbirlerine yönelik de eleştirel tavra sahip olmalarıdır. Bu çalışmada, tam illetin maʻlûle önceliği sorununun Cürcânî’den Taşköprizâde’ye kadar olan serencamı, ulaşabilen veriler ve isimler ışığında metin analizi yöntemiyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır.
Keywords : İslam Felsefesi, Nedensellik, Tam İllet, Öncelik-Sonralık, Seyyid Şerif Cürcânî, Taşköprizâde.

ORIGINAL ARTICLE URL