Pondok Pesantrenler ve Kitab Kuning Müfredatı: Endonezya’daki Geleneksel İslami Eğitim Modelinin Tahlili

Authors : Eyyüp Tuncer

Pages : 481-513

Doi:10.35415/sirnakifd.1737284

View : 171 | Download : 271

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale, Endonezya’nın en köklü dinî eğitim kurumları olan pondok pesantrenler ile bu kurumlarda okutulan Kitab Kuning geleneğini; tarihsel gelişimi, kurumsal yapısı, pedagojik yöntemleri ve toplumsal işlevleri açısından incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, bu kurumların İslam ilim geleneğinin sürekliliğini nasıl muhafaza ettiklerini ve Endonezya toplumunun dinî, kültürel ve sosyopolitik kimliğinin inşasında nasıl merkezî bir rol üstlendiklerini ortaya koymaktır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; Endonezya dili ile yazılan literatüre dayalı tarihsel ve kavramsal bir çözümleme yapılmıştır. Bu çerçevede pondok pesantrenlerin tarihsel kökenleri, kiai-santri ilişkisi, ceramah, sorogan, bandungan, wetonan ve diskusi gibi öğretim yöntemleri; ayrıca Kitab Kuning külliyatının içeriği, müfredattaki konumu ve pedagojik işlevi değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. Elde edilen bulgular, pondok pesantrenlerin kolonyal dönemde kültürel ve manevî direnç merkezleri olarak ulusal hafızada kalıcı bir yer edindiğini ve yüzyıllar boyunca İslam ilmini, ahlaki değerleri ve mahallî gelenekleri kuşaktan kuşağa naklettiğini göstermektedir. 20. yüzyılın başlarından itibaren ıslah hareketlerinin etkisiyle klasik ve modern eğitim anlayışları arasındaki fark belirginleşmiş; bu durum, geleneksel yapılar ile yenilikçi eğilimler arasında devam eden bir fikirsel gerilim alanı oluşturmuştur. Klasik model çeşitli eleştirilerle karşılaşırken, modern pondok pesantrenler çağın gereksinimlerine cevap verebilmek amacıyla müfredatlarını çeşitlendirmiştir. 2019 yılında kabul edilen 18 sayılı Kanun, pondok pesantrenlerin hukuki statüsünü güçlendirmiş; “el-fakîh fi’d-dîn” yetiştirme hedefini “el-fakîh fi’l-mesâlih” anlayışıyla genişleterek bu kurumları toplumsal fayda ve kalkınmanın etkin aktörleri hâline getirmiştir. Bu yönüyle pondok pesantren, yalnızca klasik İslami ilimlerin öğretildiği bir yapı değil; bilginin yerelleşmesi (vernakülarizasyon), ahlaki değerlerin aktarımı ve toplumsal bütünleşmenin sürdürülmesi açısından çağdaş Endonezya toplumunun dinamik bir bileşenidir. Birçok Müslüman toplumunda yaşanan medrese-mektep tartışmasından farklı olarak, eskiyi dışlamadan yenilenme yönünde özgün bir model ortaya koyabilecek bir nitelik arz etmektedir. Bununla birlikte söz konusu kurumların gelecekteki başarısı ise köklü değerleri korurken çağın ihtiyaçlarına duyarlı yenilikçi eğitim modelleri geliştirebilmesine bağlı görünmektedir.
Keywords : İslami Eğitim, Medrese, Pondok Pesantren, Kitab Kuning, Endonezya

ORIGINAL ARTICLE URL