Şemsüddîn Muhammed b. Eşref es-Semerkandî’nin Zihnî Varlık Problemine Yaklaşımı

Authors : Hasan Sefa Turan

Pages : 311-326

Doi:10.51450/ilmiyat.1647193

View : 69 | Download : 31

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Zihnî varlık problemi İslâm düşünce tarihinde farklı açılardan tartışılagelmiştir. Zihnî varlığın bir problem olarak ele alınmasında öncü role sahip olan kişi İbn Sînâ’dır (öl. 428/1037). O, zihnî varlık hususundaki temel sorunları ortaya koymuştur. İbn Sînâ’nın kelâm geleneğine etkisi zihnî varlık tartışmalarında da kendisini gösterir. İlk dönem kelâm geleneğine bakıldığında zihnî varlıkla ilgili herhangi bir tartışmayla karşılaşılmamaktadır. Ancak müteahhir dönem kelâm geleneğinde zihnî varlık problemi müstakil başlıklar altında ele alınmıştır. Öyle ki Fahreddin er-Râzî’nin (öl. 606/1210) bu konu üzerinde durması ve meseleleri çeşitlendirmesi kelâm geleneğinde zihnî varlık problemini temel problemler arasına çekmiştir. Râzî’den sonra kelâmcılar zihnî varlık problemini ele almışlar ve farklı eğilimler ortaya çıkmıştır. Bu kelâmcılardan birisi de Mâtürîdî kelâmının müteahhir dönem temsilcisi Şemsüddîn es-Semerkandî’dir (ö. 702/1303). Çalışmada doküman analizi yöntemi kullanarak Semerkandî’nin zihnî varlık problemindeki konumu belirlenmeye çalışılmıştır. Semerkandî zihnî varlığı kabul etmektedir. Ancak onun zihnî varlık anlayışı İbn Sînâ’dan farklıdır. Semerkandî, İbn Sînâ’nın metinlerinden anlaşıldığı şekliyle zihinde mâhiyetlerin bulunmasını savunmamaktadır. Ona göre zihnî varlık düzlemi temsiliyet temellidir. Yani zihinde tasavvur olunan şeyler, varlıkların misli değil misâlidir.
Keywords : Kelâm, Zihnî Varlık, Hâricî Varlık, Semerkandî, Mâhiyet

ORIGINAL ARTICLE URL