Lafız-Mana Tartışmaları Bağlamında Câhız’ın Lafız Taraftarı Olduğu İddiasının Mecaz Düşüncesi Üzerinden Eleştirisi

Authors : Zeynel Abidin Soysal, Şükran Fazlıoğlu

Pages : 363-382

Doi:10.51450/ilmiyat.1622030

View : 278 | Download : 232

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Arap edebî tenkidiyle uğraşan birçok araştırmacı Câhız’ı “lafız taraftarı” kabul etmektedir. “Manaların yola atıldığını” söylemesi, lafız ve manadan ayrı ayrı söz etmesi, lafızların ses boyutuna önem vermesi hatta nazım düşüncesi bu yargının başlıca sebepleridir. Bu çalışma, Câhız’ın edebî tenkitte lafızcı olduğunu savunanların iddialarını temelde onun mecâz düşüncesinden hareketle ele almıştır. Buna geçmeden önce Câhız’ın lafızcı olduğuna dair öne sürülen argümanlar edebî tenkit bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Bu bağlamda özellikle onun “Asıl mesele lafızları değil manaları, yine ibareleri değil hakikatleri kavramakla ilgilidir.” gibi temel ifadelerine ve lafız ve mana arasında gözettiği varlık ile belâgat boyutu ayrımına dikkat çekilmiştir. Çalışmanın temel amacı, mecaz meselesini merkeze alarak Câhız’ın lafız ve mana ilişkisine yaklaşımını ortaya koymak ve bunun ışığında tenkit mirasına yönelik lafızcılık söylemlerini eleştirmektir. Bu eleştirinin, lafız ve mana ilişkisinin birçok yönüne işaret eden ve belâgat ile edebiyatın temel bir meselesi olan mecaz düşüncesi üzerinden temellendirilmesi son derece mühimdir. Mecazda maksûd manaya ulaşmak için lafzın zâhirini aşmak gerektiği gerçeğinden hareketle mecaz meselesine verilen önem lafızcılık karşıtı olarak konumlandırılmıştır. Buna göre araştırmada Câhız’ın tenkit mirasını lafızcı addetmenin yanlış bir tutum olduğu kanaatine varılmıştır. Bu sonuca, iddianın hem doğrudan hem dolaylı yöntemle tahlili neticesinde ulaşılmıştır. Ayrıca Arap edebî tenkidindeki “lafız taraftarları” ve “mana taraftarları” şeklindeki taksimlerin oldukça müphem olduğu ve farklı yöntemlerle bunların tekrardan ele alınması gerekliliği kaydedilmiştir.
Keywords : Arap Dili ve Belâgatı, Edebî Tenkit, Câhız, Mecaz, Lafız, Mana

ORIGINAL ARTICLE URL