Abdülkerim İştibî’nin Rüya Tabirleri ile İlgili Ma‘rifetü’n-Nefs İsimli Risalesinin Tahlili

Authors : Nazım Çınar

Pages : 383-417

Doi:10.51450/ilmiyat.1746038

View : 166 | Download : 328

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışmada, on altıncı yüzyılın ikinci yarısı ile on yedinci yüzyılın başlarında yaşamış Abdülkerim İştibî’nin “Ma‘rifetü’n-nefs” isimli risâlesi tahlil edilmiştir. İştibî, Makedonya’nın sınırları içinde yer alan İştip’te dünyaya gelmiştir. Kınalızâde Ali Efendi’den tahsil görmüş, seyr u sülûkünü Kurd Efendi rehberliğinde tamamlamış ve Halvetiyye tarikatından irşad icazeti almıştır. İstanbul\\\'da Sokullu Mehmed Paşa Zâviyesi’nde şeyhlik yapmış, Süleymaniye ve Ayasofya camilerindeki etkili vaazlarıyla tanınmıştır. İştibî, risâlesinde, sâlikin nefs-i emmâre mertebesindeki seyrini ve bu süreçte gördüğü rüyaların tabirini ele almaktadır. Ona göre nefis terbiyesi ve kalp tasfiyesi ancak şer’î esaslara bağlı kalmakla mümkündür. Kibir, riya ve dünya sevgisi gibi kalbî marazlardan arınmadan kâmil bir imana ulaşmanın mümkün olamayacağını, marifetullahın sadece teorik bilgiyle değil, saf bir kalple elde edilebileceğini vurgular. Sâlikin söz ve fiillerinin mutlaka şeriata uygun olması gerektiğini, manevî olgunluğun ise şer‘î ölçülere bağlılık, nefis terbiyesi, kalp temizliği ve kâmil bir mürşidin rehberliğiyle sağlanabileceğini ifade eder. İştibî, zikir ve şeriatla desteklenmeyen riyazetin kişiyi sapkınlığa sürükleyebileceğini belirtir. Rüyaları ise sülûkun başlangıcındaki sâlik için ilahi işaretler olarak değerlendirir ve bu rüyaların ancak ehil bir mürşid tarafından tabir edilmesi gerektiğini savunur. Sahih rüya görebilmek için temizliğe riayet, göz ve dili haramlardan koruma ve aşırı yemekten kaçınma gibi şartlara dikkat çeker. Rüyalara aşırı değer verilmesinin gaflete sebep olabileceğini hatırlatır. Risâlenin dikkat çekici yönlerinden birisi de sâlikin görmesi muhtemel rüyalarda yer alan; hayvanlar, çeşitli mekânlar, şehevî hisler, yiyecekler, çalgı aletleri, gökyüzü cisimleri, elbiseler… gibi pek çok sembolün zikredilip tabirlerinin verilmesidir. Kur’ân-ı Kerîm’de bazı peygamberlerin rüyalarının anlatılması, Hz. Peygamber’in sâlih rüyayı nübüvvetin kırk altıda biri olarak belirtmesi, sahâbîlerin rüyalarının Hz. Peygamber tarafından tabir edilmesi ve bazı sahâbîlerin rüya tabiri yapmalarına izin vermesi, rüyanın ilk zâhid ve sûfîlerden itibaren tasavvufun önemli bir konusu ve bilgi kaynağı olması gibi hususlar rüya konusunun önemini göstermektedir.
Keywords : Tasavvuf, Halvetiyye, Ma‘rifetü’n-nefs, Abdülkerim İştibî, Rüya tabiri.

ORIGINAL ARTICLE URL