Bedî‘ İlminde Manayı Güzelleştiren Söz Sanatları Kısmında Değerlendirilen Sözün Tamamıyla İlgili Edebî Sanatlar

Authors : Ahmet Gezek
Pages : 665-677
Doi:10.51450/ilmiyat.1770269
View : 137 | Download : 138
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Ebû Ya‘kûb es-Sekkâkî (ö. 626/1229) bedî‘ ilmini, lafzı ve manayı güzelleştiren sanatlar olarak iki kısma ayırmış, sonrasında Hatîb el-Kazvînî (ö. 739/1338) bu sanatlara bazı ilavelerde bulunmuştur. Belâgat ilminde manayı daha zarif, incelikli ve etkili kılan edebi sanatlar, bedî‘ ilminin muhassinât-ı ma‘neviyye yani anlam incelikleri ve güzellikleri başlığı altında yer almıştır. Modern döneme gelindiğinde, Arap belâgati eserlerinin çoğunda lafız-mana tasnifi benimsenmiş ve modern dönem belâgat müellifleri bu söz sanatlarına yenilerini eklemişlerdir. Bu çalışmada, manayı güzelleştiren söz sanatları içinde yer alıp metnin daha iyi bir biçimde olmasını konu edinen söz sanatları incelenmiştir. Metnin tamamıyla ilgili bu sanatlar; nezâhet, istidrâc, iftinân, ibdâ‘, müğâyera, istitrâd ve i’tilâfü’l-lafz ve’l-ma‘nâ olarak tespit edilmiştir. Nezâhet, hiciv maksadı taşıyan metnin veya konuşmanın bayağı ve çirkin sözlerden uzak olması demektir. Sözün ikna edici bir üslupla ve mantıklı bir şekilde söylenmesi anlamına gelen istidrâc az bilinen bir sanattır. İftinân, birbirinin aksi iki veya daha çok anlamın birlikte zikredilmesidir. İbdâ‘ ise söz sanatlarının kelime sayısından fazla olması demektir. Genel kabulünün aksine fikir beyan etmek anlamındaki müğâyera sanatından İbn Ebü’l-İsba‘ el-Mısrî (ö. 654/1256) bu anlamıyla ilk olarak söz etmiştir. İstitrâd, konu içinde başka bir konudan söz etmek manasındadır. Son olarak i’tilâfü’l-lafz ve’l-ma‘nâ ise lafız ve mana uyumudur. Araştırmamızda yer verilen sanatlardan sadece istitrâd’ın klasik dönemde manayı güzelleştiren söz sanatlarından sayıldığı, diğerlerinin modern dönemde bu sanatlara eklendiği anlaşılmıştır. Bu çalışmada, ilgili söz sanatlarının tarihi gelişimi ve bilinirlik durumu izah edilmeye çalışılmıştır.
Keywords : Arap Dili ve Belâgati, Bedî‘ İlmi, Edebî Sanatlar, Nezâhet, İstitrâd.

ORIGINAL ARTICLE URL