İslâm Hukukunda Ticari Bir Figür Olarak Tacir Köle (el-Abdu’l-Me’zûn)

Authors : Yunus Akyüz, Hasan Hacak

Pages : 493-521

Doi:10.33718/tid.1756149

View : 216 | Download : 273

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Özgürlük insanoğlunun doğuştan sahip olduğu en temel haklardan biridir. Ancak tarihin çeşitli dönemlerinde birçok eski medeniyette bazı insanlar çeşitli nedenlerle bu haktan mahrum bırakılarak köleleştirilmiş ve bir eşya gibi telakki edilmiştir. Böylelikle toplumda hür ve köle olmak üzere iki tabaka teşekkül etmiştir. İslâm Hukuku, diğer medeniyetlerde olduğu gibi kölelik kurumunu toplumsal bir gerçeklik olarak kabul etmiş ve bu bağlamda çeşitli şer‘î hükümler ve düzenlemeler getirmiştir. Gündelik hayatın her sahasında bulunan köleler, ekonomik ve toplumsal gerekçelerle farklı meslek ve hizmetlerde istihdam olunmuştur. Bu sahalardan biri de ticaretin me’zûn köleler için bir istihdam alanı olarak kullanılmasıdır. Me’zûn köle ya da tacir köle şeklinde adlandırılabilecek bu kölelik statüsü, geçmiş dönemlerde ticaret sahasında oldukça yaygın biçimde kullanılmıştır. Bu noktadan hareketle dört bölümden oluşan bu makalede klasik fıkıh külliyatında yer alan tacir köle kavramı (me’zûn köle), onun iktisadi hayattaki yeri, hukuki statüsü ve sorumluluğu gibi meseleler incelenmektedir. Her ne kadar klasik kölelik ahkâmı genellikle âtıl bir alan olarak görülse de kölelik hükümleri, hukuk mantığı açısından ve günümüzde tüzel kişilik, sınırlı sorumluluk ve yapay zekânın hukuki kişiliği gibi bazı meselelere ışık tutması bakımından geniş ve zengin bir külliyat sunmaktadır. Zira hukuk ya bir özne olarak insanla yahut bir nesne olarak malla ilgilenir. Bu itibarla köle, hukukun hem öznesi hem de nesnesi olabilen nev‘i şahsına münhasır (sui generis) bir misaldir. Bu çalışma, klasik fıkıh literatüründe yer alan me’zûn köle (el-abdu’l-me’zûn) kavramını iktisadi, hukuki ve teorik boyutlarıyla ele alarak, modern dönemde tartışılan bazı meselelere ışık tutması suretiyle literatüre özgün bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Araştırma sonucunda, me’zûn köle müessesesinin İslâm hukukunda sınırlı sorumluluk fikrinin erken bir örneğini yansıttığı, ancak tüzel kişilik unsurunun tam olarak oluşmadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca me’zûn köle hükümleri yapay zekâ tartışmalarına tarihsel bir zemin sunabilir.
Keywords : İslâm Hukuku, Me`zûn Köle, Tüzel Kişilik, Sınırlı Sorumluluk, Yapay Zekâ.

ORIGINAL ARTICLE URL