Emtia Vadeli Piyasalarda Teminat Sisteminin Fıkhî Analizi ve Türkiye Piyasasındaki Uygulaması

Authors : Abdullah Onur
Pages : 665-689
Doi:10.33718/tid.1771743
View : 101 | Download : 144
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Emtia vadeli işlem sözleşmesi (commodity futures), modern finansal piyasalarda risk yönetimi araçlarından biri olarak önemli bir yer tutmaktadır. Bu sözleşmeler, taraflara belirli bir malı, ileriki bir tarihte ve bugünden belirlenmiş fiyattan alma ya da satma yükümlülüğü vermektedir. Söz konusu işlemler, organize emtia vadeli borsalarda (commodity futures exchanges) ve organize olmayan piyasalarda gerçekleştirilmektedir. Bretton Woods anlaşmasının sonlanmasının ardından ülke para birimleri arasında aşırı dalgalanmalar meydana gelmiştir. Bu durum emtia fiyatlarında da aşırı dalgalanmaya yol açmıştır. Şahıslar veya tüzel kişiler bu vb. amaçlarla emtia vadeli işlem sözleşmesini kullanmıştır. Bu sözleşmelerin alım-satımının gerçekleştiği borsalarda karşı tarafın ödememe riskinden (credit risk) korunabilmek için çeşitli önlemler alınmaktadır. Bu önlemlerden biri de taraflardan teminat alınmasıdır. Teminatlar, teknik açıdan oldukça rasyonel ve etkin gözükse de söz konusu yapının fıkhi durumu tartışmalıdır. Bu tartışmalar; teminatların mahiyeti, kullanımı ve günlük pazara uyarlamanın doğası hususunda yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmada, vadeli işlem sözleşmelerinde teminat sisteminin İslam hukuku açısından incelenmesi ve Türk emtia borsalarındaki uygulamanın fıkhî değerlendirmesi amaçlanmıştır. Bu sistemde tarafların pozisyonları her gün piyasa fiyatına göre yeniden değerlenmekte ve oluşan fiyat farkları her gün teminat hesaplarına kâr veya zarar olarak yansıtılmaktadır. Bu durum, bazı İslam hukukçuları tarafından meşru olmayan kazanç yolları ile ilişkilendirilmekte ve murâhene (kumar/bahis) benzeri bir niteliğe sahip olduğu şeklinde eleştiriye konu edilmektedir. Bu makale satıcı ve müşteriden alınan teminatları ve günlük pazara uyarlama ile ilgili İslam hukuku açısından ileri sürülen yorumları ele alıp değerlendirmeyi hedeflemektedir. Böylece Türk vadeli borsalarındaki teminat sisteminin meşruiyeti tespit edilmeye çalışılmıştır. Analiz sonucunda, söz konusu teminatların rehin niteliği taşıdığı, günlük pazara uyarlama mekanizmasının ise meşru olmayan kazanç yollarına ve murâheneye benzerlik gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır. Makale, literatürdeki teminatlarla ilgili bazı kavram karmaşasına açıklık getirmesi ve Türkiye emtia borsalarındaki uygulamanın fıkhî boyutunu tespit etmesi açısından önem arz etmektedir.
Keywords : İslam Ekonomisi ve Finansı, Vadeli İşlem Sözleşmesi, İşlem Teminatları, Günlük Pazara Uyarlama, Türkiye Emtia Borsası.

ORIGINAL ARTICLE URL