Hocalı-Gedebey Kültürü’nün Kökeni ve Nahçıvan’a Yayılımına İlişkin Yeni Veriler

Authors : Veli Bahshaliyev

Pages : 53-74

Doi:10.22520/tubaar.1640387

View : 110 | Download : 457

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Azerbaycan’ın batısında Karabağ, Gence ve Gedebey bölgelerinde ortaya çıkan Hocalı-Gedebey Kültürü günümüzde Ermenistan ve Gürcistan’ın bazı bölgelerine de yayılmıştır. 1986 yılında başlayan ve süregelen araştırmalar neticesinde bu kültürün Nahçıvan’da ve Aras Nehri’nin güneyinde de yayıldığına dair veriler ortaya koymuştur. Nahçıvan’nın dağlık bölgelerinde bu kültürle ilgili Kolanı, Sarıdere, Hakkıhlık, Kumluk gibi göçebe kampların ve nekropollerin bulunması Hocalı-Gedebey Kültürü’nü taşıyan toplumun güneye doğru ilerlemesi ile ilişkili olup, bu toplumun Nahçıvan’dan ve Karabağ’dan geçerek Aras Nehri’nin güneyinde yerleştiğini göstermektedir. Nahçıvan’da ele geçirilen arkeolojik bulgular bu toplumun bir grubunun Kültepe I, Kültepe II, Şahtahtı, Sederek, Şortepe, Kızılburun yerleşmeleri başta olmak üzere ovalarda; diğerlerinin ise göçebe hayat yaşayarak dağlık ve dağeteği bölgelerde yerleştiğini göstermektedir. Araştırmalar bu toplumun Nahçıvan’da uzun süre yerleştiğini ve bölgenin yerel yönetiminde söz sahibi olarak siyasal düzenin oluşmasında olaylara eşlik ettiğini kanıtlamaktadır. Nahçıvan’da bulunan arkeolojik eserlerin incelenmesi Hocalı-Gedebey Kültürü toplumu ile Nahçıvan’ın yerel toplumu arasında bir kaynaşma olduğunu da belgelemektedir. Hocalı-Gedebey Kültürü toplulukları güneye doğru yer değiştirmesi muhtemelen, MÖ. II binyılın sonu ve I binyılın başlarında Güney Kafkasya’da gelişen siyasi olaylarla bağlantılı olmalıdır. Kendine özgü silahlar ve çanak çömlekle karakterize edilen Hocalı-Gedebey Kültürü’nün Urartu yazıtlarında bahsedilen Etiuni adıyla anılan kavimler olduğunu düşünüyoruz. Büyük olasılıkla Etiuni Krallığı Etiuniler ve yerel kabileler tarafından oluşturulmuştur. Urartu krallarının, Güney Kafkasya’ya gelişlerinden bahseden yazıtlarında ismi geçen Etiuni Ülkesi’nin Azerbaycan’ın batısında Hocalı-Gedebey Kültürü’nün yayıldığı, Uti kabilelerinin yaşadığı bölge ile, Yunan kaynaklarında Otena ismi verilen coğrafya ile örtüşmesi dikkati çekmektedir. Kimi araştırmacılar da Etiuni Ülkesi’nin Güney Kafkasya’da yer alan bir bölgenin adı olduğu görüşünü savunmaktadır. Kaynakların ve arkeolojik eserlerin verdiği bilgilere dayanarak bu kabilelerin Aras Nehri ile Gökçe (Sevan) Gölü arasında yerleştiğini ve bu ülkenin Azerbaycan’ın batısında konumlandığını söyleyebiliriz.
Keywords : Güney Kafkasya, Urartu Devleti, Hocalı-Gedebey Kültürü, Etiuni Ülkesi, Gökçe (Sevan) Havzası

ORIGINAL ARTICLE URL