OSMANLI İLKÖĞRETİM KURUMLARININ DEĞİŞİMİ: EVKÂF NEZARETİ VE MİMAR KEMALETTİN TARAFINDAN ÜRETİLEN İPTİDAİ TİP PROJELERİ

Authors : Yekta Özgüven, Nadide Ebru Yazar

Pages : 169-190

Doi:10.22520/tubaked.1634069

View : 61 | Download : 47

Publication Date : 2025-06-23

Article Type : Research Paper

Abstract :Osmanlı modernleşme çabaları kapsamında ele alınan başlıca konulardan biri eğitim sisteminin, özellikle ilköğretimin yeniden yapılandırılması olmuştur. Bu amaçla, ilköğretim sisteminin iyileştirilmesi yolunda çok sayıda yasal düzenlemeler yapılmıştır. Osmanlı eğitim sisteminin ilk basamağı olan sıbyan mekteplerinin hedeflenen çağdaş eğitimi sağlayamaması üzerine, geç 19. yüzyılda günümüzdeki ilkokullara eş değer sayılabilecek iptidailer kurulmuştur. Ancak iptidailerin mekânsal karşılıkları olan çağdaş okul binalarının inşası ise, 20. yüzyıl başlarında Evkâf Nezaretinin sorumluluğuna devredilene kadar uzun bir süre gerçekleştirilememiştir. Evkâf Nezareti bünyesindeki İnşaat ve Tamirat Heyet-i Fenniyesi tarafından, Mimar Kemalettin’in yürütücülüğünde çok sayıda iptadi projesi hazırlanmıştır. Derslik sayılarına göre belirlenen tip projeler biçimindeki bu tasarımlar, kat planları, cephe ve kesitlere ilişkin çizimlerden oluşmaktadır. Makalenin amacı, Mimar Kemalettin’in öncülüğünde gerçekleştirilen iptidai tip projelerinin çağdaş mekânsal biçimlenişlerini açığa çıkarmaktır. Bu amaçla, mimarlık tarihi yazınında bugüne kadar hiç değinilmemiş olan geç Osmanlı dönemi iptidai binalarına ilişkin üretilen tip projeler, üretilmelerini zorunlu kılan ilköğretim sistemindeki dönüşümlerle birlikte ele alınacaktır. Bu doğrultuda, özgün çizimlerde yer verilen ölçülerden yola çıkılarak, tip projelerin kat planları ve görünüşleri birebir ölçekli olarak yeniden üretilmiş; bu tip projeler kapsamında İstanbul’da inşa edilmiş iptidai binalarında yerinde mekânsal incelemeler gerçekleştirilmiştir. Bu incelemelerin yanı sıra, her biri aynı ölçekte yeniden üretilen çizimlerin çakıştırılmasıyla, hangi tipe ait olduğu belirtilmediği için farklı tipler kapsamında değerlendirilen ve özgün kat planları çizimleri günümüze ulaşmayan iptidai tasarımlarının ait oldukları tip projeler tespit edilmiştir. Böylelikle, Mimar Kemalettin’in çalışmaları, alışılageldiği üzere, Birinci Ulusal Mimarlık eksenindeki özellikleriyle değil, Osmanlı mimari düşünsel ortamında e inşai pratiğinde ilk kez ortaya konulan tip projeler ve tasarım fikirlerine dair bir bağlamda değerlendirilmiştir.
Keywords : Mimar Kemalettin, İptidai Okul Binaları, Tip Mimari Proje, İlköğretim Sistemi, Evkâf Nezareti

ORIGINAL ARTICLE URL