XVIII-XIX. YÜZYIL RUS KAYNAKLARINA GÖRE BUHARA EMİRLİĞİ VE HİVE HANLIĞI’NDAKİ Şİİ KÖLELER

Authors : Emre Keser

Pages : 33-50

Doi:10.60163/tkhcbva.1528737

View : 444 | Download : 419

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :Maveraünnehir bölgesi uzun müddet Türkistan’daki köleliğin merkezi olmuştur. Bu durumun vuku bulmasında siyasi, dini ve ekonomik nedenler etkilidir. Timurlu İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla bölgede bir otorite boşluğu meydana gelmiştir. Maveraünnehir’deki Sünni ulemanın halk ve asker üzerinde büyük bir etkisi vardır. Bu nedenle Timur bakiyesi üzerine kurulan devletler din adamlarıyla iyi anlaşmak mecburiyetindedir. Buhara ve Hive Hanlığı’ndaki yöneticiler bu durumun farkındadır. Her iki hanlık Sünni inançla iyi geçinmiştir. 16. yüzyılın başlarında Şiilik İran coğrafyasında siyasi olarak yükselişe geçmiştir. Bu dönemden itibaren Horasan coğrafyası Sünni-Şii inancına sahip devletlerin mücadele alanı olmuştur. Sünni din adamlarının etkin olduğu Buhara ve Hive Hanlıklarında Şiilerin köleleştirilmesi için fetvalar verilmiştir. Birçok Şii esir edilerek Maveraünnehir bölgesine getirilmiştir. Türkmen boylarının Horasan’daki Şiilere karşı yaptığı akınlar köle sayısını istikrarlı bir şekilde arttırmıştır. 18. yüzyılın ikinci yarısında Buhara Hanlığı’nda kültürel bir dönüşüm olmuştur. Hanlıkta Cengizli âdetleri yerini İslami geleneklere bırakmıştır. Buhara Hanlığı emirlik olarak adlandırılmıştır. Bölgede İslami hassasiyetlerin artmasıyla Şii kölelik uygulamaları radikalleşmiştir. Bu dönemde Buhara Emirliği ve Hive Hanlığı’nı ziyaret eden Rus seyyah, diplomat ve askerlerin verdiği bilgiler hayli mühimdir. Rus kaynaklarının Şii kölelik hususundaki malumatları köle yaşamı ve hukuku konularına dair net bilgiler içermektedir. Bu çalışmada Buhara ve Hive’deki Şii kölelerin sosyal ve ekonomik durumu incelenmiş, onların hukuki hakları araştırılmıştır. Şii kölelerin benzer ve farklı özellikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Keywords : Şii Köle, Buhara Emirliği, Hive Hanlığı, Din, Sosyal Yaşam

ORIGINAL ARTICLE URL