ERKEN MODERN DÖNEM ÜSKÜDAR’INDA MA’MÛR MAHALLELER: BİR CELVETÎ ASİTANESİNİN KENTSEL-MEKANSAL GELİŞİMDEKİ ROLÜ

Authors : Merve Karakulak
Pages : 629-655
Doi:10.60163/tkhcbva.1734100
View : 201 | Download : 400
Publication Date : 2025-12-18
Article Type : Research Paper
Abstract :Osmanlı toplum ve siyasi hayatında tasavvufi yapıları iktisadi ve sosyal bağlamda destekleyen ana yapılardan biri vakıf kurumudur. Bu çalışmadan söz konusu ilişkiyi ortaya çıkarmak için bir vaka çalışması olarak Azîz Mahmûd Hüdâyî vakfı incelenmektedir. Celvetiyye tarikatının kurucusu Aziz Mahmud Hüdâyî (1541–1628), vakfını Üsküdar’da kurarak onu İstanbul’un Anadolu yakasının kentsel ve dini manzarasını şekillendiren önemli bir manevi, sosyal ve ekonomik merkez haline getirdi. Vakıf senetleri, şer’iyye sicilleri, mülk envanterleri ve muhasebe defterleri kullanılarak hazırlanan bu çalışma, vakfın mali yapısını ve onu sürdüren gelişen ağlarını irdelemektedir. Hüdâyî vakfının iradat ve akaratı, gelir akışları- gayrimenkul, kırsal tarım arazileri, dükkanlar, hamamlar ve kiralık mülkler- sürdürülebilirliği sağlamak için dikkatlice çeşitlendirilmiştir. Hesap kayıtlarının ayrıntılı analizi, vakfın portföyünü değişen ekonomik koşullara, yangınlara ve 17. yüzyıldaki enflasyonist baskılara yanıt verecek şekilde uyarlama kapasitesini göstermektedir. Ekonomik işlevinin ötesinde, Hüdâyî vakfının arşiv kayıtları, yerel ötesi bir Sufi ağının kurumsal omurgası olarak vakfın rolünü vurgulamaktadır. Hüdâyî’nin manevi liderliği altındaki Celvetiyye tarikatı, etkisini Üsküdar’ın ötesine taşıyarak Bursa, Tokat ve Kastamonu gibi Anadolu kentlerinde bağlı tekkeler kurmuştur. Vakfiye suretleri ve istidalar, müritlerin ve bölgesel seçkinlerin arazi veya gelir getiren mülkler bağışlayarak vakfın genişlemesine nasıl katkıda bulunduklarını ve böylece uzak toplulukları ortak bir manevi ve ekonomik çerçeveye nasıl bağladıklarını göstermektedir. Vakfın gelir analizi, bu ağların toplumsal bileşimine dair güçlü veriler sağlamaktadır. Kadınlar, özellikle zengin kadın patronlar ve Hüdâyî’nin çevresi, şer’iyye sicillerinde tali vakıfların kurucuları olarak görünür ve bu da sufî temelli hayırseverlik uygulamalarının kapsayıcılığını gösterir. Yıllık harcama kayıtları, Hüdâyî vakfının imaretleri, medreseleri ve dervişlerin ve öğrencilerin maaşlarını nasıl desteklediğini, manevi yaşamın günlük ritmini ve kentsel refahı nasıl sürdürdüğünü aydınlatır. Azîz Mahmûd Hüdâyî vakfını esas olarak vakfiye kayıtları üzerinden inceleyen çalışma, vakfı dindarlık, yönetim ve kentsel gelişim bağlamında ele almaktadır. Vakıf kayıtları sadece ekonomik yapıyı göstermemekte, manevi otoritenin dolaşımını ve İstanbul’un kentsel sınırlarını aşan kalıcı sosyo-dinî ağların oluşumunu ve sufî hareketlerin etki haritasını da gözler önüne sermektedir
Keywords : Azîz Mahmûd Hüdâyî Vakfı, Sufi ağları, Vakıf kurumu, Osmanlı klasik çağı

ORIGINAL ARTICLE URL