The “Others” Of Evliya Çelebi The Infidels, The Sinners, The Insects, and The People Nonsecterian In The Book Of Travels (Seyahatnâme)

Authors : Mustafa ÇAPAR

Pages : 65-89

Doi:10.35235/uicd.561960

View : 43 | Download : 12

Publication Date : 2019-06-27

Article Type : Research Paper

Abstract :Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme ’si, 17. yüzyıl Osmanlı kültürünün yanı sıra Asya, Avrupa ve Afrika gibi üç büyük kıtanın kültürünü tanımak bakımından önemli bir eserdir. Bu öneminden dolayı da tarih, etnoloji/antropoloji, sosyoloji, coğrafya gibi beşeri bilimler açısından değerli bir kaynak olma niteliğini de taşır. Esasında bir döneme ve zaman zaman öncesine tanıklık eden seyahatnâmelerin hemen hepsi önemli ve değerlidir; Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme ’sinin önemi, diğerlerinden daha kapsamlı, daha ayrıntılı ve daha ilginç bir anlatıya sahip olmasıdır. Seyahatnâmeler bir dönemin tarihini, kültürünü, inanç ve davranış kalıplarını, toplumların ve kültürlerin birbirleriyle ilişkisini gösteren başvuru kaynakları olarak biliminsanlarının dikkatini çekegelmiştir. Heredot’tan, Marco Polo’ya; Kristof Kolomb’dan, Kaptan Cook’a; İbn-i Battûta’dan Evliya Çelebi’ye bütün seyyahlar gezdikleri yerlerin farklı kültürlerini tanıma imkânı sağlarlar. Bütün seyahatnâmeler önemli referans kaynaklardır, ancak dikkat edilmesi gereken hususlar da vardır. Bu, eserlerde yer alan bilgilerin güvenirliği meselesidir. Seyahatnâme yazarlarının çoğu, doğal olarak içinde yetiştikleri kültürler tarafından yoğrulmuşlardır. Dolayısıyla “gözlem”ledikleri toplumları değerlendirirken yüklendikleri bu değerleri safdışı bırakmaları pek mümkün olmayabilir. Nitekim bazı seyyahlar gezdikleri yerlerin kültürlerini ve toplumlarını, bağlı oldukları devletin ya da inancın çerçevesinden görmeyi tercih etmiştir. Bununla beraber bütün seyyahların farklı kültürleri/toplumları her zaman olumsuz bir şekilde değerlendirdiğini, bütün gözlemlerinin hatalı, yanlış ve yanlı olduğunu iddia etmek doğru olmaz. Ancak, bu, bütün yazdıklarının doğru ve nesnel gözlemlere dayandığını da kabul etmek anlamına gelmez. Elli yılı bulan bir sürede çok geniş bir coğrafyayı gezme imkânı bulan Evliya Çelebi’yi diğer seyyahlardan ayıran önemli özelliğin, karşılaştığı toplumlara ilişkin nesnel değerlendirmeler yaptığı yönünde geniş bir kabul vardır ki kısmen doğrudur. Ancak Seyahatnâme dikkatlice incelendiğinde Evliya Çelebi’nin de farklı toplumlar ve kültürlere yaklaşımında her zaman “tarafsız” olmadığı, mesela “kefere”, “kazılbaş” “yezidi” veya “çirkin suratlı” zenciler gibi “yabancılar” sözkonusu olduğunda onları nasıl ötekileştirdiği açıkça görülür ve işte bu incelemede, Evliya Çelebi’nin karşılaştığı toplumlarla ilgili nasıl ötekileştirici bir dil kullandığı - Seyahatnâme ’nin önemi ve değerinden bağımsız olarak- örneklerle gösterilecektir.
Keywords : Evliya Çelebi, Seyahatnâme, Seyahatnâmede Ötekiler, Kefere, Haşerat

ORIGINAL ARTICLE URL