HIZIR ARKETİPİNİN KIRGIZ SÖZLÜ GELENEK ÜRÜNÜ “AK BATA”DAKİ (HAYIR DUASINDAKİ) GÖRÜNÜMÜ

Authors : İlknur Bayrak İşcanoğlu

Pages : 325-334

Doi:10.59182/tudad.1645510

View : 67 | Download : 61

Publication Date : 2025-07-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Sözcük anlamı olarak kök örnek anlamına gelen ve Carl Gustov Jung’un kişilik analiz kuramında önemli bir yere sahip olan arketip kavramı, insanın kalıtsal eğilimler neticesinde dünyayı algılayış şekli olarak görülmektedir. Jung, kişinin zor zamanlarında düşünemediği ve karar veremediği anlarda özellikle masallarda masal kahramanına yol gösteren yaşlı bir adamın varlığından bahseder ve yaşlı adamı kişilikteki ruh faktörü olarak değerlendirir. Türk kültürü çevresinde oluşmuş anlatılarda da tıpkı masallarda, masal kahramanının zor anlarında kahramana yardımcı olan yaşlı adam gibi; İslamiyet öncesinde bozkurt, daha sonraları Boz Atlı Yol İyesi şeklinde olan ve İslamiyet’le birlikte Hızır’a evrilen koruyucu bir yardımcı ile karşılaşılır. Hızır, Jung’un kişilik analizi kuramında kendilik olarak değerlendirilen, kişiden ayrı bir varlık olmayıp kişiliğin geçmişle bağını sağlayan, kişiliğin kalıtsal bir katmanı şeklinde bir arketip olarak görülmektedir. Bu durumda Türk kültüründe geçmişle bağın ruh faktörünü oluşturan Hızır, Türk edebiyatından halk kültürüne ve inancına kadar pek çok alanda çeşitli sembolik anlamlar ve roller ile yer almaktadır. Bu çalışmada da bir arketip olarak Hızır, Kırgız sözlü gelenek ürünlerinden “Ak Bata”lar (Hayır Duaları) içerisindeki görünümü ile ele alınmış, Türk düşünüş ve algısında Hızır’ın sahip olduğu sembolik anlamlar “Ak Batalar”daki örnekler ile gözler önüne serilmiştir.
Keywords : Hızır, arketip, psikanalitik kuram, Kırgız, Hayır duası

ORIGINAL ARTICLE URL