ESKİ TÜRKÇE METİNLERDE “UR-” FİİLİNİN ANLAM ÇEŞİTLİLİĞİ

Authors : Ravza Kaygusuz

Pages : 32-48

Doi:10.46400/uygur.1747847

View : 125 | Download : 201

Publication Date : 2025-12-26

Article Type : Research Paper

Abstract :Çok anlamlılık, bir sözcüğün ya da fiilin içinde bulunduğu duruma göre çeşitli anlamlar kazanmasını ifade eder. Bu çalışma, Eski Türkçe döneminde sıkça kullanılan ve anlam çeşitliliği bakımından dikkat çeken ur- fiilini bu çerçevede incelemektedir. Fiil, Eski Türkçede hem somut hem de soyut şekillerle çeşitli anlamlarda kullanılmış; bu yönüyle çok anlamlılığın işleyişini örnekleyen zengin bir fiil biçimi olarak öne çıkmıştır. Araştırma kapsamında fiilin anlam alanları “somut anlamlı” ve “soyut anlamlı” olmak üzere iki ana başlıkta incelenmiştir. Somut anlamlı kullanımlar arasında “vurmak/dövmek,” “kazımak/yazmak”, “giysi giymek”, “yüklemek”, “mühürlemek”, “yerleştirmek”, “yular takmak” gibi fiziksel eylemler yer almaktadır. Soyut ve zihinsel kullanımlarda ise “açıklamak”, “isim vermek”, “saygı göstermek”, “temellendirmek”, “başına kakmak”, “teveccüh etmek”, “üzmek” gibi süreçlere karşılık gelen kullanımlar tespit edilmiştir. Bu çok anlamlı yapı, kullanım koşullarına göre şekillenmektedir; anlam çeşitliliği ise bağlamdan bağımsız düşünülemez. Çalışmada, Köktürk Kağanlık Yazıtları’ndan Kültigin Yazıtı, Bilge Kağan Yazıtı ve Bilge Tonyukuk Yazıtı; Uygur Türkçesi Dönemi metinlerinden Altun Yaruk, Huastuanift, Kuanşi İm Pusar, Prens Kalyânamkara ve Pâpamkara Hikâyesi, Irk Bitig ve Maitrisimit incelenmiştir. Karahanlı dönemi eserlerinden ise Kutadgu Bilig, Atabetü’l-Hakâyık ve sözlük türü metinlerden Dîvân-u Lügâti’t-Türk taranmıştır. Bu metinsel çeşitlilik, fiilin tarihsel süreçte kazandığı anlam zenginliğini ortaya koymak açısından önemli bir dayanak sağlamaktadır. Elde edilen bulgular, Eski Türkçede fiil köklerinin nasıl anlam genişlemesine uğradığını ve çok anlamlılık olgusunun söz varlığına nasıl yansıdığını göstermesi açısından önemlidir.
Keywords : Eski Türkçe, Çok Anlamlılık, Somut, Soyut, Ur-Fiili

ORIGINAL ARTICLE URL