Ebû Bekir el-Berzencî’nin Mütecellâ’t-Tefâsîr’inde Tefsir Yöntemi

Authors : Şuayip Karataş, Ali Turan

Pages : 181-201

Doi:10.54122/umde.1784094

View : 272 | Download : 427

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışmada, Osmanlı’nın son döneminde Irak’ın kuzeyinde yetişen Ebû Bekir el-Berzencî’nin (ö. 1287/1870) kaleme aldığı Mütecellâ’t-tefâsîr adlı eseri, müfessirin ilmî birikimi ve tefsir yöntemi açısından değerlendirilecektir. Söz konusu eser, dönemin ilmî birikimini ve tefsir anlayışını yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Yazma nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonunda 82 demirbaş numarasıyla kayıtlı olup 485 varaktan oluşan tefsirin, henüz matbu bir nüshası bulunmamaktadır. Tefsir üzerine yapılmış herhangi bir çalışma bulunmamakla birlikte müellifle ilgili iki sayfalık bir ansiklopedi maddesi kaleme alınmıştır. Mütecellâ’t-tefâsîr, müellifin klasik kaynaklara olan vukûfiyetini ortaya koyarken, aynı zamanda âyetlere getirdiği yorumlarla da dikkat çekmekte ve bu yönüyle gün yüzüne çıkarılmayı ve alanla ilgili çalışanların hizmetine sunulmayı hak etmektedir. Bu çalışmanın amacı, Osmanlı’nın son dönemlerinde yaşamış bir âlimin kaleminden çıkmış bir tefsiri gün yüzüne çıkarmak; özelde ise ilgili tefsirin rivayet ve dirâyet yönü başta olmak üzere tefsir özelliklerini ve müfessirin usûl ve üslûbunu tespit etmek suretiyle tefsir ilmi akademik çalışmalarına katkı sağlamaktır. İlgili tefsiri konu alan bu çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, verilerin elde edilmesinde nitel araştırmanın alt türlerinden biri olan doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışmada elde edilen bulgularda, Berzencî’nin Mütecellâ’t-tefâsîr adlı eserinde klasik tefsir yöntemlerine bağlı kalmakla birlikte, aklî değerlendirmelerle bu yorumları zenginleştirdiği, ulûmü’l-Kur’ân konularına açıklık getirdiği ve ulaştığı bilgileri yaşadığı dönemin şartlarına uygun bir şekilde sunmaya çalıştığı sonucuna ulaşılmıştır. Buna göre müfessirin çalışmasının pek çok yerinde, rivayet ve dirâyet yöntemlerine yer verdiği, tefsirinin yöntemine işaret eden ve müfessirin usûlünü ortaya çıkaracak olan yorumları tespit edilmiş, ulaşılan bilgiler farklı başlıklar altında tasnif edilmek suretiyle tahlil edilmiştir. Rivayet ve dirâyet yöntemlerinin birlikte uygulandığı görülen tefsirde, naklî bilgilere dayanmakla birlikte, müfessirin yer yer kendi ilmî değerlendirmelerine yer verdiği, Kur’ân’ın Kur’ân’la, hadislerle, sahâbe sözüyle ve tabiîn rivayetleriyle tefsir edilmesi gibi yöntemleri sıklıkla kullandığı; dirayet yöntemi bağlamında da fıkıh ve itikad konulu âyetlerde müfessirin ilmî birikimini kendi yorumlarıyla göstermek suretiyle açıklamalarda bulunduğu tespit edilmiştir. Müfessirin bazı sûreler hakkında bilgi vermesi bağlamında sûrelerin faziletine dair rivayetlere, sûrelerin âyet sayısını haber veren rivayetlere ve âyetlerin Mekkî-Medenî oluşuna değinen rivayetlere yer verdiği fakat bu rivayetleri sadece gündeme getirmekle kalmayıp bunlarla ilgili kendi yorumunu ve değerlendirmesini de katmak suretiyle ele aldığı görülmüştür. Ayrıca, esbâbü’n-nüzûl, hurûf-ı mukatta, muhkem-müteşâbih ve nâsih-mensuh gibi Kur’ân ilimlerinin önemli konularına da değindiği görülen müfessirin bu hususlarla ilgili metinler arası bütünlüğü esas alan bir yaklaşım sergilediği gözlemlenmiştir. Netice itibariyle Mütecellâ’t-tefâsîr, Berzencî’nin tefsir yaklaşımını ortaya koyan, rivayet ve dirâyeti, itikadî ve fıkhî yorumları, metinsel ve tarihsel incelemeleri bir arada sunan bir çalışma olarak dikkat çekmektedir. Bu yönüyle Berzencî’nin tefsiri hem kendi döneminin hem de günümüz Kur’ân çalışmalarının önemli kaynaklarından biri olarak değerlendirmek mümkün gözükmektedir.
Keywords : Tefsir, Rivayet, Dirâyet, Mütecellâ’t-Tefâsîr, Ebû Bekir el-Berzencî

ORIGINAL ARTICLE URL