Harîrîzâde’nin Tibyanü’l-Vesâil Adlı Eserinde Halvetiyye Tarikatının Şemsiyye (Sivâsiyye) Şubesine Dair Naklettiği Verilerin Analizi

Authors : Fatih Çınar, Ayşe Nur Aytan

Pages : 516-544

Doi:10.32955/neu.ilaf.2025.11.2.05

View : 173 | Download : 216

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :İslam dünyasının en yaygın tarikatlardan biri Halvetiyye’dir. Bu tarikat, şube ve alt kollarının çokluğundan dolayı tarikat fabrikası veya tarikat kuluçkası şeklinde anılmıştır. Halvetiyye tarikatının Rûşeniyye, Ahmediyye, Cemâliyye ve Şemsiyye (Sivâsiyye) olmak üzere dört ana şubesi vardır. Şemsiyye’nin kurucusu Şemseddîn-i Sivâsî’dir. Sivâsî, ilmî kişiliği, siyâsî ilişkileri, irfânî sahadaki tesirleri ve irşad faaliyetleriyle döneminde olduğu kadar kendinden sonraki süreçlerde de etkili olmuş bir sûfîdir. Sivâsî’nin tesis ettiği Şemsiyye diğer adıyla Sivâsiyye şubesi Sivas ve İstanbul başta olmak üzere birçok merkezde temsil edilmiş, Şemsiyye temsilcileri de ilmî ve irfânî birikimleri, siyâsî, sosyal ve kültürel tesirleriyle tarihte derin izler bırakmışlardır. Şemseddîn-i Sivâsî ile ilgili bilgi veren bazı kaynaklarda onun hayatı, eserleri, halîfeleri ve kendinden sonra Şemsiyye şubesinden neşet ettiği söylenen bazı alt kollara dair farklı bilgiler nakledilmiştir. Bu makalede tarikatlar ansiklopedisi olarak nitelendirilen Harîrîzâde Kemâleddîn Efendi’nin Tibyânü’l-vesâili’l-hakâik fî beyâni selâsili’t-tarâik adlı eserinde Şemsiyye şubesine dair aktarımlarına yer verilecek, ardından bu eserde Şemsiyye ve müessisi olan Şemseddîn-i Sivâsî’ye dair müellifin naklettiği bilgiler bir değerlendirmeye tâbi tutulacaktır. Bu anlamda Tibyânü’l-vesâil’de Şemsiyye’ye dair yer alan verilerin orijinalliği meselesi irdelenecektir. Harîrîzâde’nin Receb-i Sivâsî’nin Necmü’l-hüdâ fî menâkıbı’ş-Şeyh Şemseddîn Ebi’s-senâ adlı eseri ile Muhammed Nazmî’nin Hediyyetü’l-ihvân ve Müstakimzâde Süleyman Sa’deddîn’nin Hülâsatü’l-Hediyye adlı çalışmaları temel alarak Şemseddîn-i Sivâsî ve Şemsiyye şubesine dair aktardığı bilgiler akademik bir bakış açısı ile ele alınacaktır. Bu akademik bakış açısını sağlam bir zemine oturtabilmek adına Şemsiyye’ye dair ilk kaynaklardan itibaren Tibyânü’l-vesâil’e kadar gelen süreçte ve Tibyânü’l-vesâil’den sonraki süreçte Şemsiyye’ye dair nakledilen bilgilerle Harîrîzâde’nin bu konuda naklettiği veriler karşılaştırmalı olarak ele alınacak ve böylece Şemsiyye başlığı özelinde Tibyânü’l-vesâil’in tarikat tarihi kaynakları içerisinde konumu tespit edilmeye çalışılacaktır. Sistematik olarak öncelikle Harîrîzâde’nin hayatı ve Tibyânü’l-vesâil adlı eserine dair bilgi aktarılacak ardından Tibyânü’l-vesâil’in ikinci cildinin 209b-217a arasındaki kısımda Halvetiyye’nin Şemsiyye şubesi ile ilgili bilgi sunulan kısmının çevirisine yer verilecektir. Bu metnin ardından Harîrîzâde’nin Şemsiyye’ye dair burada naklettiği verilerin analizi yapılacak, müellifin sistematiği, kaynakları, diğer kaynaklarda yer almayan ama bu eserde hakkında bilgi verilen başlıklara dair aktarımları ve Şemseddîn-i Sivâsî’nin vefatından sonra Şemsiyye’den neşet ettiği iddia edilen alt kol(lar)la ilgili bakış açısı ortaya konulacaktır. Bu çalışma ile Tibyânü’l-vesâil adlı eser özelinde Şemsiyye şubesine dair çeşitli kaynaklarda nakledilen farklı ve çelişkili bilgilerin sağlamasını yapmak ve Tibyânü’l-vesâil’in bu sağlamadaki konumuna dikkat çekmek hedeflenmiştir. Harîrîzâde’nin Tibyânü’l-vesâil adlı eseri üzerinde birtakım akademik çalışmalar olmakla birlikte bu eser henüz dilimize kazandırılmamıştır. Makaleye konu olan Halvetiyye’nin Şemsiyye şubesiyle ilgili bölümü üzerinde yapılan değerlendirmeler, bu eserin tasavvuf tarihi açısından olduğu kadar ilmî, kültürel ve sosyal tarih açısından da önemli bir konuma sahip olduğu ve bahsi geçen alanlardaki katkısının ortaya çıkarılması adına eserle ilgili farklı akademik çalışmaların yapılması gerektiği sonucunu ortaya koymuştur.
Keywords : Tasavvuf, Tibyânü`l-vesâil, Halvetiyye, Şemsiyye, Değerlendirme

ORIGINAL ARTICLE URL