İslâm Mecmuası’nda İslâm Dünyasının Ahvali: Hindistan Örneği

Authors : Cafer Gezer

Pages : 79-96

Doi:10.32955/neu.istem.2025.11.1.04

View : 92 | Download : 44

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasında Osmanlı Devleti’nde yayımlanmaya başlayan birçok gazete ve dergi arasında, “İslâm Mecmuası” özel bir yer tutmaktadır. Birinci Dünya Savaşı yıllarında yayımlanmaya başlayan bu dergi, dönemin siyasi ve toplumsal atmosferine dönemin dikkat çeken yayınlarından biri olmuştur. İttihat ve Terakki Fırkası’nın mali desteğiyle yayımlanan dergi, “dinli bir hayat, hayatlı bir din” anlayışını savunarak İslâmcı bir bakış açısına sahip olmuştur. İslâm Mecmuası, özellikle İslâm düşüncesi ile milliyetçilik kavramlarını birleştiren ve bu iki önemli temayı derinlemesine işleyen bir yayın olarak dönemin diğer dergilerinden ayrılmaktadır. Kazanlı Halim Sabit Şibay’ın müdürlüğünde yayımlanan bu dergi, Ziya Gökalp gibi önemli fikir adamlarının katkılarıyla döneme önemli izler bırakmıştır. 12 Şubat 1914 ile 30 Ekim 1918 tarihleri arasında yayımlanan İslâm Mecmuası, beş cilt ve altmış üç sayıdan oluşmuş ve on beş günde bir yayımlanmıştır. Dergi, birçok farklı konuyu ele alarak geniş bir içerik sunmuştur. Bu içerik yalnızca dini ve felsefi meselelerle sınırlı kalmamış, aynı zamanda sosyolojik, tarihi ve kültürel konuları da kapsamıştır. İslâm Mecmuası, Kur’ân-ı Kerîm, İslâm’ın Necâtı, Kelam, Fıkıh, Edebiyat, Sosyoloji, İslâm Kadını ve İslâm Havâdisi gibi bölümlerden oluşmaktadır. Bu bölümler hem dini hem de toplumsal hayatta önemli meseleleri ele almış, okuyuculara derinlemesine analizler sunmuştur. Özellikle İslâm Havâdisi bölümü, İslâm dünyasında yaşanan gelişmeleri aktararak dikkat çekmiştir. Anadolu, Orta Asya, Rusya, Orta Doğu ve Uzak Doğu gibi geniş bir coğrafyada, Müslüman halkların durumları ele alınmış ve onların yaşadığı zorluklar gündeme getirilmiştir. Ayrıca Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı ordusunun cephelerdeki başarıları, Osmanlı Karargâh-ı Umûmîsi tarafından yayımlanan resmi tebligatlar aracılığıyla dergide duyurulmuştur. Kafkasya, Çanakkale ve Körfez’deki zaferler, derginin sayfalarına taşınarak halkın moral ve motivasyonunu yükseltmeye çalışmıştır. Dergi, savaşın dönemin gündemini oluşturması nedeniyle aynı zamanda cephelerdeki gelişmeleri takip edip Osmanlı askerlerinin kahramanlıklarını duyurmayı amaçlamıştır. İslâm Mecmuası, İslâm Havâdisi bölümünde genel anlamda Müslüman coğrafyasını ele almıştır. Hindistan’daki Müslüman halkının durumunu da ele almış, İngilizlerin oradaki baskıcı yönetimini eleştirerek Hindistan’daki Müslümanların hakları ve özgürlükleri üzerine bilgiler vermiştir. Bu durum, derginin sadece Osmanlı içindeki olaylarla değil, küresel ölçekte İslâm dünyasındaki gelişmelerle de ilgilendiğini göstermektedir. Derginin yazarları, İslâm dünyasının çeşitli bölgelerinde yaşanan toplumsal, siyasi ve kültürel gelişmeleri takip etmiş ve okuyucularına farklı bakış açıları sunmuştur. İslâm Mecmuası, sadece dini bir yayın değil, aynı zamanda dönemin toplumsal yapısını analiz eden ve sosyo-politik gelişmeleri ele alan önemli bir platformdur. Yayımlandığı dönemin ideolojik ve politik atmosferini anlamak için önemli bir kaynak olan dergi, İslâmcı düşüncenin yanı sıra milliyetçilik ve sosyal adalet gibi temaları birleştirerek reformist bir bakış açısı oluşturmuştur. Bu yönüyle dönemin kültürel ve sosyal ortamını yansıtan önemli bir yayın olarak Osmanlı basın tarihinde yerini almıştır.
Keywords : İslam Tarihi, İslâm Mecmuası, Hindistan, İslâm Dünyası, Cihat, İngilizler

ORIGINAL ARTICLE URL