Çorum Halkevi’nin 100. Yılı: Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarisinin İzleri ve Kentteki Rolü

Authors : Oktay Gündogdu, Muhammed Fatih Acer

Pages : 235-271

Doi:10.32955/neu.istem.2025.11.1.11

View : 246 | Download : 106

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Erken Cumhuriyet Dönemine tarihlendirilen ve süreç içerisinde farklı işlevlerle (Kütüphane, Parti Binası, Maarif Müzesi, Dükkân, Türk Ocağı, Muallimler Birliği, Halkevi, Evkaf ve Tapu Dairesi, Nikah Salonu, Belediye Binası, Millet Kütüphanesi vb.) kullanılan yapı, kentin önemli destinasyonlarından birisi olarak çeşitli roller üstlenmiştir. İlk olarak kütüphane amacıyla açılan bina, özellikle Halkevi olarak faaliyet sürdürdüğü dönemde, Çorum’un önemli sosyo-kültürel merkezlerinden biri haline gelmiştir. Halkevi; Köycülük, Dil ve Tarih, Spor, Güzel Sanatlar ve İçtimai Yardım şubeleriyle birçok alanda faaliyetler düzenleyerek halkın gelişimine katkı sağlamıştır. Her dönemde parti veya belediye hizmetlerinin binada bulunması yapının siyasi yönden önemini göstermektedir. İnşa edildiği dönemden bugüne kadar Çorum’un kent meydanı ve ana caddesiyle ilişkisi oldukça önemlidir. Günümüzde binanın çevresinde gelişen meydan düzenlemesi devam etmektedir. Saat kulesinin doğusunda konumlanan yapı, dikdörtgen planlı olup doğu-batı ekseninde uzanmaktadır. İki katlı olarak tasarlanan yapının inşasına 1923 yılında başlanmış ve 1925 yılında tamamlanmıştır. Katların cephelerinde pencere formları, kemer sistemleri ve silmeleriyle ulusal mimarlık akımının özelliklerini yansıtmaktadır. Bu çalışmada taş binanın; plan, cephe ve malzeme gibi mimari özellikleri, kütle-konum ilişkileri, kentle kurduğu rasyonel ilişkiler ve sosyo-kültürel nitelikleri incelenmiştir. Yapının inşa tarihinden günümüze kadar kullanımını kapsayan (1923-2025) bu çalışma; dönemin arşiv kayıtları, yerel gazeteler, eski fotoğraflar, sahadan elde edilen mimari veriler üzerinden değerlendirilmiştir. Özellikle farklı dönemlerde yapının müdahalelere maruz kaldığı belgelerle tespit edilmiş ve mevcut haliyle karşılaştırmalı değerlendirmesi yapılmıştır. Müdahaleler sonucunda yapının cephe tasarımında bozulmalar meydana gelmiş, iç mekânın özgünlüğü korunamamıştır. Başkanlık Cumhuriyet Arşiv kayıtlarında yapının tamir dönemlerine ait plan, kesit ve görünüşlerle; günümüzdeki halini belgeleyen çizimlere ilk defa bu çalışmada yer verilmiştir. Arşiv kayıtlarından, yapıyla ilgili önemli bilgilere ulaşılmıştır. Eklemeler, cephe düzenlemeleri, çeşitli dönemlerdeki plan özellikleri, malzeme kullanımı, çevre düzenlemesi, yapının içinde faaliyet gösteren kurumlar ve yapının durumu hakkında genel bilgilere ulaşılmış ve değerlendirilmiştir. Ayrıca halkevleri ve birinci ulusal mimarlık döneminin ele alındığı çalışmalar incelenmiş ve taş binanın çevresiyle benzerlik ve farklılıkları analiz edilmiştir. Çorum’da taş binanın eski fotoğraflarına Çorum’da öne çıkan şahsiyetlerden ulaşılmış ve kendilerinden izin alınarak kullanılmıştır. Bu fotoğrafları elimizdeki arşiv kayıtlarıyla karşılaştırarak edinilen bilgiler doğrulanmış, bu sayede çalışmaya önemli katkılar sunmuştur. Yapının tasarımı ve inşa süreci, döneminin özelliklerini yansıtması ve günümüze kadar ulaşan nitelikleriyle literatüre önemli bir katkı sunmaktadır. Kat planlarında bugüne kadar yayınlarda geçmeyen bodrum kat düzenlemesi, cephelerdeki eklemelerin izah edilmesi ve peyzajına yönelik verilen bilgilerle gelecekte yapılacak çalışmalara önemli katkılar sunacağı değerlendirilmektedir. Yapının açılış yılının 100. sene-i devriyesine ithafen hazırlanan bu çalışma, kentin kültürel belliğini tescillemesi, yapıdan gelen verilerle sanat tarihine yenilikler kazandırması, gelecek nesillere yapının tanıtılarak korunması ve yaşatılmasına katkı sunması hedeflenmektedir.
Keywords : Türk-İslam Sanatları Tarihi, Çorum, Halkevi, Kütüphane, Taş Bina, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı.

ORIGINAL ARTICLE URL