Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre Emevîler Döneminde Mushaf Yazıcılığı

Authors : Kerim Yılmaz
Pages : 466-490
Doi:10.32955/neu.istem.2025.11.2.08
View : 207 | Download : 251
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Kur’an tarihi kitaplarında Kur’an’ın yazıya geçirilmesi, toplanması, iki kapak haline alınarak mushaf haline getirilmesi, çoğaltılması, noktalanması, harekelenmesi hakkında detaylı rivayet ve bilgilere ulaşmak mümkündür. Ancak söz konusu kaynaklarda özellikle Emevîler dönemindeki mushaf yazımına dair bilgilere yer verilmediği görülür. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Emevîler dönemindeki mushaf yazıcılığını tespit etmektir. Bu amaç doğrultusunda Emevîler döneminde yazı malzemeleri nelerdir? Bu dönemde Arap yazısının gelişimi nasıl olmuştur? Mushaf yazımıyla uğraşanlar kimlerdir? Mushaf kültürü yaygınlaş mıdır? Bu döneme ait mushaf örnekleri var mıdır? gibi sorulara cevap aranacaktır. Çalışmada bu sorulara cevap bulmak için ilk olarak yazının Emevîler dönemindeki durumu, işlevselliği ve malzemeleri üzerinde durulmuştur. İlgili döneme ait devlet destekli ve bireysel mushaf yazımı incelenmiştir. Mushaf yazma işiyle meşgul olanlar hakkında bilgiler verilmiştir. Ayrıca mushaf yazımının yaygınlaştığına dair verilere de değinilmiştir. Bu bağlamda ücret karşılığı mushaf yazmanın ve mushaf ticaretinin tartışılması, mushaf tashihinin yapılması, mushafların noktalanması, süslenmesi gibi konuların yanında bu dönemde yazıldığı tespit edilen mushaflardan bir kısmı örnek olarak zikredilmiştir. Emevîler döneminde Haccâc’ın (öl. 95/714) mushaf yazdırması ve bu dönem mushafları üzerine bazı çalışmalar bulunsa da bizim çalışmamız Emevîler dönemindeki mushaf yazımını genel olarak incelemekle bunlardan ayrılmaktadır. Çalışmada klasik dönemde ve günümüzde yazılan kaynakların verilerinden hareketle betimleyici bir yöntem kullanılmıştır. Sonuç olarak Emevîler döneminde mushaf yazıcılığının Arap yazı üslubunun gelişmesine bağlı olarak geliştiği müşahede edilmiştir. Mushaf yazımında malzeme olarak deriden yapılan parşömenler ve Mısır’da üretilen papirüsler ön plana çıkmaktadır. Bu dönemde kamıştan yapılan mizber/kalemin yanında papirüslerde midâd (is mürekkebi); deri parşömenlerde ise hibr (metalik mürekkep) gibi mürekkep çeşitleri kullanılmıştır. Emevîler döneminde mushaf yazımının devlet eliyle yapılmasında Haccâc b. Yûsuf’un ismi ön plana çıkmıştır. Bununla birlikte bu dönemde mushaf yazımında daha çok bu alanda uzmanlaşmış şahısların etkin olduğu tespit edilmiştir. Emevîler döneminde Hâlid b. Ebi’l-Heyyâc (öl. ?), Matar el-Verrâk (öl. 127/745), Mâlik b. Dînâr (öl. 131/748) ve Abdurrahmân b. Hürmüz el-A‘rec (öl. 117/735) gibi isimlerin mushaf yazma işinde uzmanlaştığı sonucuna ulaşılmıştır. Bunların yanında Hasan-ı Basrî (öl. 110/728), Ebü’l-Âliye (öl. 90/709), Nasr b. Âsım (öl. 89/708), Âsım el-Cahderî (öl. 128/746) ve İbn Esmaʽ (öl. ?) gibi isimler Haccâc’ın kurduğu mushaf yazma ve tashih etme komisyonunda yer almıştır. Bu isimlerin mushaf yazma keyfiyeti konusunda net bir malumat olmasa da Haccâc’ın yazdırdığı mushafları İslam beldelerine gönderdiğine dair bilgi bu isimlerin de mushaf yazdığını destekler niteliktedir. Emevîler döneminde mushafın ücret karşılığında yazılıp yazılamayacağının tartışılması ve bu dönemde mushaf ticaretinin tartışma konusu yapılması mushaf yazımında bir sektörün oluştuğunu göstermektedir. Bunlara ek olarak mushafların tashihinin yapılması, mushafların noktalanması, mushaf kütüphanesinin kurulması ve mushafların süslenmesi Emevîler döneminde mushaf yazıcılığının yaygınlaştığını gösteren deliller arasında kabul edilebilir. Ayrıca günümüzde erken döneme ait mushaf örneklerinin hicri birinci asrın sonlarıyla ikinci asrın ilk yarısına ait olabileceğinin tespit edilmesi Emevîler döneminde mushaf yazıcılığının geliştiğini gösteren deliller arasında kabul etmek mümkündür.
Keywords : Tefsir, Kur’an Tarihi, Emevîler, Mushaf, Haccâc

ORIGINAL ARTICLE URL