TANZİMAT DÖNEMİ EŞRAFI: KASTAMONU EŞRAFLARINDAN DEST-İ ŞİRİNZADELER ÖRNEĞİ (1839-1867)

Osmanlı taşrasının idari, ekonomik, sosyal hatta askeri yapısının biçimlenmesinde mahalli eşraf ve ayanın her dönemde az veya çok bir etkisi ve katkısı olmuştur. Özelikle 17. yüzyıldan sonra Osmanlı Devleti’nin taşra sosyo-ekonomik ve idari tarihinin ayrılmaz bir parçasını oluşturan bu eşraf veya ayanlar, II. Mahmud döneminden itibaren merkezileşme politikası çerçevesinde pasifleştirilmişlerdir. Bu amaçla Tanzimat Fermanı’nın ilanından önce bazı bölgelerde ayanlık kurumu ortadan kaldırılmıştır. Fakat bu kurumun tamamen ortadan kaldırılması Tanzimat döneminde yapılan birtakım düzenlemelerle gerçekleşmiştir. Bilindiği üzere Tanzimat Dönemi, mali alana endeksli merkezileşme bağlamında birçok alanda olduğu gibi mülki ve adli alanlarda da birtakım yeni ilkeler getirmiştir. Bu ilkelerin taşra cephesi açısından temel hedeflerinden biri de mümkün mertebe taşra idarecileri ile mahalli eşrafın birbirine muhalefet etmeyeceği bir yönetişim biçimini geliştirmek olmuştur. Bu anlamda merkezi hükümet taşrada Tanzimat ilkelerinin uygulanması için özellikle ilk zamanlarda bu taşra eşraf ailelerinin yardımına başvurmak zorunda kalmıştır. Tanzimat ilkelerinin uygulanması noktasında yardımlarına başvurulan ailelerden biri de kaynaklarda belirtildiğine göre altı yüzyıllık bir geçmişe sahip olan Kastamonu’daki Dest-i Şirinzadeler ailesidir. Eligüzelzadeler olarak da bilinen ailenin ileri gelenleri Tanzimat’tan önce mütesellimlik Tanzimat’tan sonra ise yerel meclislerde üye olmak, bazı ihtisas komisyonlarında bulunmak ve maden eminliği veya mültezimliği gibi önemli görevleri deruhde etmişlerdir. Bu çalışmada Tanzimat öncesi ve Tanzimat’ın getirdiği ilkelerin uygulanması safhasında taşra eşrafının devlet karşısındaki tutumlarının seyri, yani Tanzimat öncesi ve özellikle sonrasındaki durumları karşılaştırmalı bir yöntemle kadim bir hanedan ailesi olan Şirinzadeler ailesi özelinde ortaya konulacaktır. Bu sayede Osmanlı taşra yapısı içerisinde kadim bir hanedanın durumu da ele alınmış olacaktır. Zira şu ana değin köklü bir hanedan ailesinin bu şekilde karşılaştırmalı bir yöntemle ele alındığı bir çalışma yapılmamıştır. Çalışmada, arşiv kaynakları, devlet ve vilayet salnameleri, Kastamonu şer’iyye sicilleri, dönemin resmi gazeteleri ve ikinci elden kaynaklardan faydalanılmıştır.