Hişām b. el-Ḥakem-Deyṣāniyye İlişkilendirmesini Bardeysan Üzerinden Sorgulamak

Authors : Nuran Üçok
Pages : 75-108
Doi:10.33227/auifd.1625025
View : 177 | Download : 68
Publication Date : 2025-05-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Hişām b. el-Ḥakem (ö. 179/795?) çoğu kaynakta İmāmiyye fırkasının temel öğretilerinin şekillenmesinde büyük pay sahibi olan, hatta bu fırkanın teorisyeni kabul edilen isimlerin başında gelmektedir. Onun İmāmiyye ile ilişkilendirilen görüşleri hem İmāmī literatürde hem de kelam ve maḳālāt eserlerinde çokça zikredilmektedir. Ancak onun İslam düşünce geleneğinde bilhassa kozmoloji kapsamında nitelendirilebilecek fikirlerinin aynı ölçüde üzerinde durulduğunu söylemek güçtür. Halbuki maḳālāt türü eserler bu bağlamda incelendiğinde Hişām’ın cisim, müdāḫale gibi konularda daha sonra İbrāhīm b. Seyyār en-Naẓẓām’ı (ö. 231/845) da etkileyecek görüşler ortaya koyduğu ya da en azından bu görüşleri ondan önce savunduğu öne sürülmektedir. Ancak bu kaynaklarda görüşleri ilk olarak savunan isim her zaman Hişām b. el-Ḥakem değildir. Onu özellikle İslam dışı göstermek arzu edildiğinde, ismi sıklıkla Ebū Şākir ed-Deyṣānī (ö. 163-169/780-785 arası) ile birlikte anılmakta ve Hişām’ın düşüncelerinin şekillenmesinde Ebū Şākir’in büyük payı olduğu öne sürülmektedir. Söz konusu ilişkilendirme, Ebū Şākir ed-Deyṣānī’yi olduğu kadar Deyṣāniyye’yi tanımaya yönelik bu çalışmanın çıkış noktası olmuştur. Deyṣāniyye’yi tanıma çabası neticesinde onun kurucusu kabul edilen Bardeysan (MS. 222) ve onun kaynaklarda tespit edilebilen temel görüşleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Son olarak İslam literatüründe düalist olarak nitelendirilen Deyṣāniyye’ye atfedilen görüşlerin Bardeysan’ın fikirleri ile ne derece örtüştüğü ve Bardeysan’dan Hişām b. el-Ḥakem’e uzanan fikrî bir intikalin imkanı ve izleri sorgulamaya açılmıştır. Çalışmada Hişām b. el-Ḥakem ve en-Naẓẓām’ın Deyṣāniyye ile ilişkilendirilen görüşleri esas alınmış, İslam düşüncesinin erken dönemi olan hicrî ikinci ve üçüncü asırlarda yaşamış ve aynı zamanda İslam Mezhepleri Tarihi için önemli figürler olan bu iki ismin düşüncelerindeki muhtemel tesirlerin aydınlatılmasına yönelik bir katkıda bulunmak amaçlanmıştır.
Keywords : Hişām b. el-Ḥakem, en-Naẓẓām, Ebū Şākir ed-Deyṣānī, Bardeysan, Deyṣāniyye.

ORIGINAL ARTICLE URL