Hadis Tenkidinde Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī Üzerine Erken ve Geç Dönem Yaklaşımlar: el-Muhelleb ve İbn Ḥacer Örneği

Authors : İsmail Çınar, Murat Günerigök
Pages : 1097-1126
Doi:10.33227/auifd.1727610
View : 446 | Download : 255
Publication Date : 2025-11-30
Article Type : Research Paper
Abstract :İslam ilim geleneğinde geniş kabul gören Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī, her ne kadar ümmet tarafından en sahih hadis kaynağı olarak benimsenmişse de bazı rivayetleri erken dönemde çeşitli alimler tarafından isnad ve metin bakımından eleştiriye konu edilmiştir. Bu makale de hadis tenkidinde Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī üzerine yazılmış olan iki farklı eserin rivayetleri ele alış biçimlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede erken dönem Endülüs muhaddislerinden Ḳāḍī el-Muhelleb b. Ebī Ṣufre’nin (ö. 435/1044) Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī’de yer alan bazı rivayetlere yönelik tenkidlerini açıklamakta ve bu tenkidlerin İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī (ö. 852/1449) tarafından Fetḥu’l-Bārī adlı şerhinde nasıl ele alındığını incelemektedir. Çalışmada yöntem olarak, el-Muhelleb’in illetli gördüğü rivayetler arasından İbn Ḥacer’in de yorumda bulunduğu on rivayet seçilmiş; böylece el-Muhelleb’in tenkit gerekçeleri analiz edilmiş ve ardından İbn Ḥacer’in bu eleştirilere verdiği cevaplarla karşılaştırılmıştır. el-Muhelleb’in, sened ve metin açısından illetli gördüğü rivayetleri tespit etmesi, el-Buḫārī’nin (ö. 256/870) rivayet metoduna yönelik sorgulayıcı bir yaklaşımın erken örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bu sebeple söz konusu karşılaştırmalı yaklaşım, hem el-Muhelleb’in erken dönem eleştirilerinin mahiyetini hem de İbn Ḥacer’in Fetḥu’l-Bārī eseri örnekliğinde geç dönem şerh literatürünün bu tenkitlere yaklaşımını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte elde edilen bulgularla Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī üzerine ümmetin icmāʿının oluştuğu dönem ile sonrası dönemde kaleme alınan eserlerin yaklaşımlarına da işaret etmeyi amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī’ye yöneltilen erken dönem tenkitlerin mahiyetini ve bu tenkitlerin geç dönem şerh literatüründe nasıl değerlendirildiğini ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Çalışma her iki alimin de hadis usulü ve klasik hadis tenkid metodu çerçevesinde değerlendirmelerde bulunduğu, ancak aralarında bazı yöntemsel farklılıkların bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bununla birlikte, erken dönem eleştiriler ile İbn Ḥacer’in bu eleştirilere verdiği cevapların, dönemler arasındaki yaklaşım farklılıklarını kesin biçimde tespit etmek için tek başına yeterli olmadığı; daha geniş çaplı bir araştırmaya ihtiyaç bulunduğu kanaatine varılmıştır.
Keywords : Hadis Tenkidi, Ḳāḍī el-Muhelleb b. Ebī Ṣufre, Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī, İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī, Fetḥu’l-Bārī, İllet.

ORIGINAL ARTICLE URL