İslam Ahlak Düşüncesinde Vicdanın İzleri: Klasik Kavramların Modern Yorumları Üzerine Bir Eleştiri

Authors : Mustafa Selman Tosun

Pages : 949-980

Doi:10.33227/auifd.1742977

View : 240 | Download : 332

Publication Date : 2025-11-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale, çağdaş İslam düşüncesinde vicdan kavramına ilişkin teorik inşa süreçlerini, klasik İslam ahlak mirasıyla kurulan süreklilik iddialarını sorgulayan eleştirel bir perspektifle ele almaktadır. Özellikle modern dönemde geliştirilen vicdan yaklaşımlarının, kelami, felsefi ve tasavvufi gelenekle kurduğu ilişkinin, çoğu zaman bu geleneklerden alınan atıflarla kendini temellendirmeye çalıştığı görülmektedir. Fakat bu yaklaşımların içeriksel düzeyde bu geleneklerle derinlemesine bir düşünsel irtibat kuramadığı savunulmaktadır. Bu çalışmada, vicdanın klasik kaynaklarda doğrudan/teorik ve kavramsal karşılığı bulunmadığı iddia edilmektedir. Vicdanın nefs, vecd, ḫavāṭır, īs̱ār ve ahlaki sorumluluk gibi kavramlar aracılığıyla dolaylı biçimde izlenebilirliği tartışılmaktadır. Bu çerçevede, seçilmiş klasik metinler ile çağdaş literatürde öne çıkan yorumlar karşılaştırmalı bir çözümlemeye tabi tutulmaktadır. Epistemik bağlamsalcı bir yöntem eşliğinde yürütülen analiz, çağdaş vicdan söylemlerinde klasik referansların çoğunlukla sembolik düzeyde işlevselleştirildiğini ve kavramsal-tarihsel derinlikten yeterince beslenmeyen bir aktarım biçimiyle dolaşıma sokulduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede önerilen self-seküler ahlaki özne kavramsallaştırması, çağdaş İslam düşüncesinde vicdanın teorik konumunun, klasik mirasa dayanıyor görünmesine karşın, esasen modern bireyci ve seküler epistemolojiler doğrultusunda yeniden inşa edildiğini göstermektedir.
Keywords : Vicdan, İslam Ahlak Düşüncesi, Klasik Miras, Modern Epistemoloji, Self-seküler Özne.

ORIGINAL ARTICLE URL