Retorikte Logosun Yeniden İnşası: el-Fārābī Mantığında Maddesi, Sureti ve Gerekçelendirme Tarzları Bakımından Retorik Kanıtlamalar

Authors : Ali Tekin

Pages : 611-656

Doi:10.33227/auifd.1751982

View : 367 | Download : 285

Publication Date : 2025-11-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Arapçada Meşşāʾī retorik teorisini ilk defa kaleme alan ve yeniden ilk defa inşa eden filozof el-Fārābī’dir. el-Fārābī günümüze ulaşan Retorik Kitabı (Kitābuʾl-Ḫaṭāba) adlı eserinde Aristotelesçi felsefî retorik incelemesine yeniden hayat vermiştir. Mantıkçılar arasında ve yine Meşşāʾīler arasında da retorik sanatında logosa en fazla vurgu yapan çalışma ona aittir. el-Fārābī’ye göre retoriğin özü olan iknanın varlık bulabilmesinde en belirleyici kişiler dinleyicilerdir. Retorikteki tüm logos incelemesi halkın yerleşik ortak görüşüne göre yapılmaktadır. Retorik kanıtların sadece maddesi değil, özellikle de sureti halkça meşhur olana göre düzenlenmelidir. el-Fārābī’nin örtük kıyaslara, özellikle de bitişik şartlı örtük kıyas ve ayrık şartlı örtük kıyaslara dair yaptığı formel araştırmanın retorik çalışmalarında göz önünde bulundurulması gerekir. Zira yüklemli, özellikle de şartlı kıyasların nasıl örtük hale getirileceği, yani nasıl entimeme dönüştürüleceği meselesine dair ayrıntılı bir çözümleme ortaya koyan tek retorik çalışması el-Fārābī’ye aittir. Filozofun bu çözümlemeleri, şartlı kıyasların benzer bir perspektiften daha ayrıntılı biçimde incelenmesine de imkân tanımaktadır. Bu nedenle makalede şartlı kıyasların örtük kıyasa dönüştürülmesine ilişkin eklemeler de yapılmaktadır. Yine filozofun delil ve alamete ilişkin anlatıları retorikte de burhan teorisindeki varlık burhanı, sebep burhanı ve mutlak burhana benzer gerekçelendirme tarzlarının olduğunu göstermektedir. el-Fārābī’nin logos merkezli retorik teorisi retorik sanatının sadece öncüllerin bir maddesi olan maḳbūlātla kurulamayacağını, bu anlamda retoriğin madde yanında suretçe de kendine özgü kanıtlamalara sahip olduğunu anlamamızı sağlamaktadır. Bu makalenin amacı retorik kanıtların halkın ortak görüşüne göre sureti, maddesi ve gerekçelendirme tarzları hakkındaki görüşlerini betimleme ve yorumlama yoluyla el-Fārābī’nin Retorik adlı eserinde ortaya koyduğu logos merkezli retorik teorisini anlaşılır kılmak, yoruma tabi tutmak ve ilgili meseleleri yeniden gündeme getirerek tartışmaya açmaktır.
Keywords : Mantık, Retorik, el-Fārābī, Örtük Kıyas, Örnekleme, Delil, Alamet.

ORIGINAL ARTICLE URL