Osmanlı Taşrasında Bir Derebey Ailesinin İzleri: Eskipazar’da (Karabük), Hasan Çavuşzade Ailesi’nin Yaptırdığı Üç Konağın Mimari İncelemesi

Authors : Emre Karataş, Aysun Özköse

Pages : 311-342

Doi:10.26650/24.0001

View : 88 | Download : 60

Publication Date : 2025-08-12

Article Type : Research Paper

Abstract :19. yüzyılda, günümüzdeki Karabük il sınırlarının da büyük bir bölümünü kapsayan Viranşehir sancağı, ekonomik açıdan parlak bir dönem yaşamıştır. Bölgedeki ticaret ve üretim faaliyetleri sonucunda çeşitli kişi ve aileler varlık sahibi olmuştur. Aynı dönemde, iltizam sisteminin yaygınlaştırılmasıyla, Osmanlı merkezi otoritesi, yetkilerinin bir bölümünü sancaklara devretmiş, bu sayede bazı zengin kişi ve aileler siyasi ve askerî güç elde etmiştir. O dönem, bu kişilerden bazıları “derebey” olarak da anılmıştır. Bu çalışma kapsamında, 19. yüzyılın başlarında, Osmanlı Devleti’nde, Viranşehir sancağı mütesellimi olarak görev yaparken, siyasi, askerî ve ekonomik açıdan güç kazanan ve sonunda Sultan II. Mahmud ile çatışma yaşayan, Derebey Hasan Çavuşzade Hüseyin Ağa ve ailesinin Viranşehir sancağında inşa veya tamir ettirdikleri yapılar araştırılmıştır. Araştırmada konak, han, hamam, camii, değirmen, çeşme, ahır, ambar, samanlık, fabrika ve askerî tahkimat gibi çeşitli işlevlere sahip, bir kısmı günümüze ulaşmış, toplam yirmi beş adet yapı tespit edilmiştir. Makale, bu yapılar içerisinden, Karabük’ün Eskipazar ilçesine bağlı iki kırsal yerleşimde, özgünlüğünü muhafaza etmiş üç konağa odaklanmaktadır. Arşiv ve kaynak taramaları, kişisel görüşmeler, soyağacı ve alan araştırmaları yapılmış, rölöve ve fotoğraflarla eserler belgelenmiştir. Hasan Çavuşzadeler siyasi ve askerî güçlerini kaybettikten sonra inşa ettirilen bu üç yapıda, ailenin kimliğine uygun olarak Batı ve İstanbul etkisiyle şekillenmiş şehirli bir tarzın kullanıldığı görülmektedir. Bölgede, öncelikli olarak, incelenen yapılara benzer, tarihî belge niteliği olan kültürel mirasın sürdürülebilirliği için bilimsel araştırmaların, bilinçlendirme faaliyetlerinin ve uygulanabilir projelerin geliştirilmesi önerilmektedir.
Keywords : Osmanlı-Türk Evi, İltizam Sistemi, Derebey, Eskipazar, Safranbolu

ORIGINAL ARTICLE URL