Türkistanlı Ceditçilerden Mahmud Hoca Behbudi'nin Dil Meselesi ve Dil Eğitimi Üzerine Görüşleri

Authors : Taner Ulus

Pages : 89-105

Doi:10.58640/asyar.1724453

View : 38 | Download : 53

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Türkistanlı Ceditçilerin önemli isimlerinden olan Mahmud Hoca Behbudi, Özbek dilinin ve edebiyatının gelişiminde önemli rol üstlenmiştir. Behbudi’nin yayıncılık ve yazarlık faaliyetleri kendisinden sonraki birçok ismi etkilemiştir. Usul-ü Cedit okulların açılmasında öncülük etmiş ve bu okullarda okutulmak üzere yeni ders kitapları hazırlamıştır. Birçok dergi ve gazetede yazılar yazmıştır. Ceditçilerin dilde, fikirde ve işte birlik anlayışının bir devamı olarak görülebilecek çalışmalarında dil tartışmaları üzerine fikirlerini belirtmiştir. Mahmud Hoca Behbudi, Semerkand Gazetesini ve Ayna Dergisini yayımlamıştır. Pederkuş adlı tiyatro oyunu ile Özbek tiyatrosunun başlangıcı oluşturmuştur. Behbudi, dil konusundaki çalışmalarına Türk dilinin problemlerinin tespiti ile başlamıştır. Çalışmalarında Türk dilindeki Arapça Farsça unsurların Türk dilindeki mevcut durumundan yola çıkarak dilde sadeleşme ve ana dile dönüş konusunda çıkarımlarda bulunmuştur. Cedit Edebiyatı matbuatı ile Türk Dünyasında tartışılmaya başlanan şive, lehçe ve imla konularında ortaya çıkan problemler üzerine makaleler yazmıştır. Türk dilindeki yabancı dillerden alınan kelimelerin özel isimler dışında korunması gerektiği savunan Behbudi, saf bir dilin gelişen dünyayı anlamada yetersiz kalacağını düşünmüştür. Alıntı kelimelerin Türkçe gramere uygun eklerle ve tamlamalarla Türkçeyi zenginleştireceği görüşünü savunmuştur. İsmail Gaspıralı’nın dil konusundaki fikirleri ve İdil-Ural sahasındaki Ceditçilerin dil üzerine fikirleriyle birlikte Behbudi’nin dil üzerine çalışmalarını incelemek Türk Dünyasının dil konusundaki genel durumunu anlamada faydalı olacaktır. Cedit Edebiyatı içerisinde Arap ve Fars dilinin etkisinin yoğun olduğu bir bölgede faaliyet gösteren Behbudi’nin Rus dilinin öğrenmenin modern dünyayı anlamak için gerekli olduğunu düşünmektedir. Behbudi’nin faaliyetleri Türk dilinin ve Özbek Türkçesinin gelişimini takip açısından önemlidir. Bu çalışmada Behbudi’nin dil ve dil eğitimi üzerine görüşleri ile çağdaşlarının görüşleriyle birlikte değerlendirilecektir.
Keywords : Türk Dili, Mahmud Hoca Behbudi, Ayna Dergisi, Ceditçilik, Özbek Türkçesi

ORIGINAL ARTICLE URL