Diyarbakır İli, Çınar İlçesi, Özgider Mezrası Kurtarma Kazısı: Geç Roma - Erken Bizans Dönemi’ne Ait Zemin Mozaiğinin İkonografik ve İkonolojik Olarak İncelenmesi

Authors : Feray Korucu Yağız

Pages : 225-249

Doi:10.26658/jmr.1814183

View : 142 | Download : 301

Publication Date : 2025-11-11

Article Type : Research Paper

Abstract :2020 yılında, Diyarbakır İli, Çınar İlçesi, Gürses Mahallesi, Özgider Mezrası’nda, Diyarbakır Müzesi Müdürlüğü tarafından bir kurtarma kazısı yapılmıştır. Yürütülen kazı çalışmaları sonrasında, düzgün olmayan taşların sıralanışının takip edilebildiği kadarıyla farklı dönemlerde yapılan eklemelerle genişletildiği anlaşılan, altı odalı kırsal bir villanın duvar ve temel kalıntıları ile bu büyük kompleksin 6 no.’lu mekân olarak adlandırılan birimi içerisinde bir zemin mozaiği gün ışığına çıkarılmıştır. Ağırlıklı olarak beyaz, gri, sarı, kırmızı, turuncu ve siyah renklerdeki tesseraların birleştirilmesiyle oluşturulduğu görülen eserin, malzeme ve teknik özelliklerinden, süsleme kompozisyonun oluşumunu sağlayan desen repertuarının sunduğu verilerden ve benzer zaman aralığına ait örneklerle yapılan karşılaştırmalardan hareketle Geç Roma-Erken Bizans Dönemi’ne (İS 4-5. yüzyıl) ait olduğu düşünülmüştür. Geç Antik Çağ’a tarihlenen bu mozaiğin zemininde dalgalanmalar, kopmalar, çökmeler; yüzeyinde ise patina (kireçlenme) gibi doğal ve beşerî faktörlere bağlı olarak gelişen tahribat nedeniyle özgün yapısını yitirdiği ve günümüze bütünlüğünü koruyan bir eser olarak ulaşamadığı görülmüştür. Ancak özellikle orta bölümünün çok büyük bir deformasyona uğradığı ve ciddi ölçüde tahrip olduğu gözlemlenen eser, var olan tüm bu olumsuzluklara rağmen farklı açılardan tetkik edilebilmiş, yapılan bu derin ve kapsamlı araştırmayla mozaiğin hem teknik özelliklerinin hem de süsleme kompozisyonunun biçim ve üslup özelliklerinin ana hatları belirlenebilmiştir. Bu çalışmada, Diyarbakır’da, Özgider Mezrası’nda yapılan kurtarma kazıları sonrasında ortaya çıkarılan, üzerinde geometrik ve bitkisel desenler ile hayvan figürlerinin yan yana getirilişiyle belli bir süsleme kompozisyonunun yaratıldığı görülen zemin mozaiği incelenecektir. Eserin malzeme ve teknik özelliklerinin neler olduğu belirlenecek, süsleme kompozisyonunu oluşturan betim ögelerinin hem form hem de forma yüklenen sembolik anlamları analiz edilecek özetle eser, ikonografik ve ikonolojik açıdan ele alınıp yorumlanacaktır. Ayrıca ilk kez bu yayınla tanınacak olan, bulunduğu coğrafya dolayısıyla nadir bir örnek olarak çağdaşı diğer örneklerle bir arada değerlendirilmesi gerektiği düşünülen zemin mozaiğinin pek çok farklı ölçütün temel alınarak incelenmesiyle bölge ve yerleşim alanının sanatsal üretim süreçlerine, bu sürecin hangi sanatsal gelenekler takip edilerek biçimlendirildiğine ve bölgenin kültürel etkileşim sahasının nasıl şekillendiğine dair yeni bilgiler sunulacak, sonuç olarak eserin Geç Roma-Erken Bizans Dönemi Anadolu mozaik sanatı içindeki yeri belirlenmeye çalışılacaktır.
Keywords : Diyarbakır-Özgider Mezrası, sivil yapı, zemin mozaiği, ikonografik ve ikonolojik yorumlama, Geç Roma-Erken Bizans Dönemi mozaik sanatı.

ORIGINAL ARTICLE URL