NÂBÎ’NİN GAZELLERİNDE “ÜMİT” VE “ÜMİTSİZLİK” METAFORLARI

Authors : Nilüfer Tanç, Nursel Avcı

Pages : 406-443

Doi:10.20322/littera.1475925

View : 152 | Download : 83

Publication Date : 2024-07-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Edebiyat araştırmacıları tarafından Hikemî şiir ekolü içinde konumlandırılan Nâbî’nin (1642-1712) şiir estetiğini oluşturan bileşenler arasında Sebk-i Hindî ve daha çok İbn Arabî’nin (1165-1240) tasavvufi görüşleri etrafında şekillendirdiği ahlak anlayışı önemli yer tutar. Eserlerinde diğer Sebk-i Hindî şairlerinde de görülen ıstırap, aşırı hayalcilik, derin ve kapalı anlam, bikr-i mazmun, paradoksal imajlar, alışılmamış bağdaştırmalar, soyut-somut ilişkisi ve çoklu duyulama gibi özellikler Hikemî anlayışının da etkisiyle ahlaki kavramların somutlanması şeklinde görülür. Dolayısıyla şairin benimsediği etik ve estetik değerlerin izlerini Dîvân’ındaki metaforlardan hareketle takip etmek mümkündür. Bunlar arasında Sebk-i Hindî’deki “ıstırap” ve tasavvuftaki “havf ve recâ” kavramlarıyla ilişkili olabilecek “ümit” ve “ümitsizlik” kavramları ile ilgili metaforlar duygu boyutunu aşan kullanımlarıyla dikkat çeker. Bu çalışmada, Nâbî Dîvânı’nda yer alan “ümit” ve “ümitsizlik” metaforları şairin şiir estetiği ile ilişkisi bağlamında incelenmiştir. Nâbî’nin ötesinde insanın “var oluş”uyla ilgili bilincinde önemli bir yer tutan bu kavramların Nâbî örnekleminde ele alınması “ümit” ve “ümitsizlik” ile ilgili düşünce evrenine katkı sağlayacaktır. Nâbî’nin şiir söyleme kabiliyetini en iyi şekilde gösterdiği nazım şekli olan “gazel”leri üzerinde yürütülen bu çalışma için öncelikle “ümit” ve “ümitsizlik” kavramlarıyla ilgili olarak gazellerde yer alan “ümîd/ümmîd, nâ-ümîd/nâ-ümmîd, ye’s, havf, recâ” kelimeleri ile “um-” kökünden türeyen sözcükler taranmış ve metaforik kullanımlar tespit edilmiştir. Daha sonra Nâbî Dîvânı’nda yer alan “ümit-ümitsizlik” metaforları Lakoff ve Johnson’un ortaya koyduğu metafor şemasına göre oluşturulan hedef-kaynak alanlar, ontolojik ve epistemik uygunluklar ile Zaltmanların tespit ettiği derin kavramsal metaforlar açısından şairin metafor yaratırken kullandığı edebî sanatlar da dikkate alınarak incelenmiştir. İnceleme sonunda Nâbî Dîvânı’nda ümit ve ümitsizlik kavramlarının nicel ve nitel anlamda mahiyeti, olumlu ya da olumsuz hangi duygunun ne derece etkili olduğu ortaya konulmuştur.
Keywords : Nâbî Dîvânı, şiir estetiği, metafor, ümit, ümitsizlik

ORIGINAL ARTICLE URL