MEDDAHLIK GELENEĞİNİN YENİDEN İNŞASI: NEJLA EKER TİYENŞAN ÖRNEĞİ BİTLİS FOLKLORUNA KATKILARI VE TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTSİZLİĞİ BAĞLAMINDA ANALİZİ

Authors : Esra Kürüm

Pages : 442-457

Doi:10.20322/littera.1591345

View : 70 | Download : 57

Publication Date : 2025-07-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Nejla Eker Tiyenşan, Bitlis’te doğmuş, uzun yıllar Bitlis’te yaşamış ve çocukluğundan itibaren folklor farkındalığı geliştirmiştir. Henüz çocuk yaşta o gün içinde bulunduğu birçok gerçekliğin bir sonraki kuşağa masal kadar bile gerçekçi gelmeyeceği bilinci ile yaşadığı yerel hayatı kayda geçirmiştir. Bunu o kadar içselleştirmiştir ki bugün derlemeler dışında ürettiği özgün, edebî mahsuller folklor malzemesinin dokusunu taşımaktadır. Tiyenşan, Bitlis’in bugün neredeyse unutulmuş folklorik yaşantısını, günlük konuşmadaki ağız özelliklerini, düğün, nişan, kına adetlerini, toplumsal hiyerarşiyi, ölüm adetlerini, yemekler, halk oyunları, türküler vb. gibi Bitlis’e ait olan ve birçoğu başka yörede görülmeyen bütün adet ve ananeyi öğrenmiş ve öğretmiştir. Bugün çağdaş bir kadın meddah sayabileceğimiz Tiyenşan, Bitlis yaşantısını gerek yazdığı tiyatro eserleri yoluyla gerekse irticalen sahnelemektedir. Ayrıca yıllarca halk oyunları üzerine çalışmış, öğrenciler yetiştirmiş, ödüller almıştır. Bu çalışmanın temel sorunsalını Anadolu coğrafyasında dünden bugüne kadın ve erkek bireylerin sosyal statülerindeki eşitsizliğin sebep olduğu kırılmalar, Batı medeniyeti etkisi ile kültürel sahada yaşanan dönüşümlerin günümüze yansımaları teşkil etmektedir. Bu dönüşüm, Tiyenşan’ın hayatı boyunca önündeki en büyük engel olmuş bu yüzden hak ettiği değeri görememiştir. Dahası Türkiye’nin geçirdiği büyük medeniyet dönüşümü bazı kültürel değerlerin tozlu sandıklara kapatılıp unutulmasına ya da vintage modası ile dönüştürülerek çağa entegre edilmesine neden olmuştur. İşte bugün stand up demeden anlatamadığımız meddahlık geleneği de Tiyenşan tarafından Cumhuriyet Türkiye’sine yeniden kazandırılmaktadır. Bu çalışmada unutulan meddah geleneğini sürdürmeye çalışan modern kadın meddah Nejla Eker Tiyenşan’ın Bitlis’in somut olmayan kültürel mirasına yaklaşımı, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi yöntemi kullanılarak incelenecektir. Tiyenşan’ın verdiği eserlerin sanatsal ve edebî boyutları üzerinde durulacak ve UNESCO’nun “Yaşayan İnsan Hazineleri”ne bir örnek olarak sunulması ve yaşayan tek kadın meddah olduğu meselesi değerlendirilecektir.
Keywords : Bitlis, Halk Kültürü, Sosyal Eşitsizlik, Meddahlık Geleneği, Nejla Eker Tiyenşan

ORIGINAL ARTICLE URL