SAMSUN-ÇARŞAMBA GELİN HAMAMI: YAPISAL DEĞİŞİMLER VE MİMARİ ÖZELLİKLERİ
Authors : Hakan Bayat
Pages : 234-263
Doi:10.48122/amisos.1801724
View : 135 | Download : 186
Publication Date : 2025-12-25
Article Type : Research Paper
Abstract :Türk-İslâm şehirlerinde hamamlar yalnızca yıkanma gereksinimini karşılayan yapılar değildir; aynı zamanda toplumsal ilişkilerin kurulduğu, sağlık ve temizlik pratiklerinin sürdüğü, gündelik hayatta işlevsel bir yer tutan kamusal mekânlardır. Bu çok işlevli gelenek, Osmanlı taşrasında daha sade kurgularla varlığını sürdürmüştür. Samsun ili Çarşamba ilçesinde yer alan ve halk arasında “Gelin (Emirgan) Hamamı” diye bilinen yapı, söz konusu sürekliliğin küçük ölçekli fakat temsil gücü yüksek bir örneğidir. Bu çalışma, yapının plan şeması, malzeme özellikleri ve inşa tekniğini irdeleyip bölgesel örneklerle karşılaştırarak tipolojik durumunu açıklığa kavuşturmayı amaçlar. Yöntem olarak yerinde gözlem ve ölçümler, rölöve verileri, erken fotoğraflar ile sınırlı arşiv kayıtlarının birlikte okunmasına dayanan karşılaştırmalı bir analiz benimsenmiştir. Bulgular, kuzeyde dikdörtgen planlı soğukluk, güneyde kare planlı sıcaklık, arada kare planlı kubbeli ılıklık, kuzeybatıda tıraşlık ve güneyde tonoz örtülü külhan birimlerinden oluşan bir dizilime işaret eder. Sıcaklık birimine doğrudan soğukluktan geçilmesi ve halvet hücresinin bulunmayışı, yapıyı Semavi Eyice’nin C plan şemasından ayırarak taşra ölçeğinde münferit bir varyant konumuna yerleştirir. Kare planlı sıcaklıkta tromplarla kubbeye geçiş ve filgözleriyle çözümlenen aydınlatma, bölgede yaygın bir üst örtü anlayışının yerel yorumu olarak okunabilir. Erken dönem fotoğrafları soğukluğun özgün durumda çift kubbeli olabileceğini, yakın tarihli müdahalelerin ise tonozla kapatma ve eklentiler yoluyla şemayı değiştirdiğini göstermektedir. Kitabesi bulunmayan yapının, biçimsel özellikleri ve karşılaştırmalı tarihlendirmeler ışığında 18. yüzyıl ikinci yarısı ile 19. yüzyılın ikinci yarısı arasında inşa edildiği önerilmektedir. Sonuç olarak Gelin Hamamı, sadeleştirilmiş plan düzeni ve yerel malzeme kullanımıyla Osmanlı hamam tipolojisinin Karadeniz taşrasındaki özgün bir örneğini temsil eder; bu yönüyle, Çarşamba’da hamam mimarisi üzerine yapılmış sınırlı sayıdaki araştırmalara belge temelli yeni bir katkı sunmaktadır.Keywords : Çarşamba, Osmanlı Hamamı, Taşra Mimarisi, Tipoloji, Gelin(Emirgan)Hamamı
ORIGINAL ARTICLE URL