Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boyu`nun Coğrafyası

Authors : Dursun Can Eyüboğlu
Pages : 231-261
Doi:10.33404/anasay.1561596
View : 104 | Download : 33
Publication Date : 2025-02-28
Article Type : Research Paper
Abstract :Çok eski zamanlarda meydana gelen tarihi olayların dilden dile aktarılmasıyla destan haline gelen anlatılar her birkaç yüzyılda bir güncellenerek günümüze gelmektedir. Bu nedenle Dede Korkut da dahil birçok sözlü kültür ürününün temelleri tarihin derinliklerine uzanmaktadır. Dede Korkut Destanları’nın birçok varyantı vardır ve bugün de Türk Dünyası’nın birçok yerinde ve diğer milletlerde yaşamaya devam etmektedir. Coğrafya ve iklim insanların düşüncelerini, davranışlarını, giyim-kuşamlarını, yiyecek içeceklerini, barınma şekillerini, toplumsal düzenlerini, inanışlarını, gelenek-göreneklerini etkilemiş, bu durum destanlara ve Dede Korkut’a yansımıştır. Dede Korkut’ta belirli veya belirsiz olarak temelde Orta Asya coğrafyası görülmektedir. Dede Korkut Kitabı’ndaki yedinci boy Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boyu’dur. Boyun konusu, bir babanın tutsak düşmesi ve oğlu tarafından kurtarılmasıdır. Boyun başkahramanı Yigenek’’tir. Bu boy, Salur Kazan Tutsak Olup Oğlu Uruz Çıkardığı Boy ve Uşun Koca Oğlu Segrek Boyu ile birlikte aynı destanın farklı varyantlarıdır. Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boyu’nda tarihi-coğrafi-edebi-kültürel olarak başlıca iki coğrafi tabaka bulunmaktadır: Alt Coğrafya ve Üst Coğrafya. Boyun Yeğenek adlı Türkmenistan varyantının olması, boyda geçen birçok yer adı, bu boyun Oğuzların Hazar’ın batısına, Anadolu-Azerbaycan’a göçlerinden önceye, Orta Asya’da bulundukları 10.-11. yüzyıllardan daha eski bir tarihe ait olduğunu göstermektedir. Boyun motifleri, varyantları ve ilişkili anlatılar geniş bir coğrafyada görülmektedir. Boyun coğrafyası kısmen belirgindir. Bu coğrafyada Kazılık, Türkistan, Amu Derya, Karadağlar/Karacuk, Demirkapı yer almaktadır. Boydaki Derbent Hazar Denizi’nin batı kıyısındaki Derbent, Karadeniz bugünkü Karadeniz olabilir. Boydaki coğrafya Orta Asya’dan Karadeniz’e uzanan İskit, Batı Göktürk coğrafyasıdır. Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boyu’nda Amıt Suyu, Aygır Gözler Suyu, Demirkapı, Dış Oğuz/Taş Oğuz, Düzmürd Kalası, İç Oğuz, Karadağ, Karadeniz, Kazılık Dağı, Oğuz Eli/Oğuz, Türkistan, Yeni Bayır yer adları geçmektedir. Bu çalışmada Dede Korkut’taki Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boyu’nun coğrafyası incelenmiştir.
Keywords : Dede Korkut, Yigenek, Kazılık Koca, Destan, Coğrafya

ORIGINAL ARTICLE URL