İNSAN HAKLARININ YATAY ETKİSİ: TEMEL HAKLARININ KORUNMA DÜZEYİ BAKIMINDAN DEVLETİN KONUMUNU YENİDEN DÜŞÜNMEK

Authors : Adem Ersin Bayra

Pages : 151-212

View : 12 | Download : 8

Publication Date : 2024-06-27

Article Type : Research Paper

Abstract :Liberal siyaset felsefesine göre; doğuştan ve eşit olarak hak ve özgürlüklere sahip olan insanlar, doğa hâlindeki barış ortamını sürdürebilmek adına, toplum sözleşmesi vasıtasıyla, önce toplumu sonra devleti oluşturmuştur. Yani evvela yatay ilişkilerle toplum, devamında dikey ilişkiyle devlet ortaya çıkmıştır. Burada devletten beklenen güvenlik ve adaleti sağlamasıdır. Devlet, doğa hâlinde sahip olunan doğal haklarla sınırlıdır. Böylelikle modern devlet, birey ile devlet arasındaki dikey ilişki temelinde, insan haklarının hem en büyük tehdidi hem de koruyucusu olarak konumlanmaktadır. Bu durum ilk etapta devletin müdahale bulunmaması gereken hak grubunun ortaya çıkmasını tetiklemiştir. Ancak sanayi devrimi ve iktisadi buhranlar bunun yetersizliğini göstermiştir. Sadece hukukun karşısında teorik bir eşitlik varsayımıyla hareket edildikçe, yani insanlar arasında asgari ölçekte eşitlik sağlanamadıkça, insanın haysiyetli bir yaşam sürdüremeyeceği görülmüştür. Sonuç olarak sosyo-ekonomik hak grubu doğmuştur. Diğer taraftan özellikle uluslararası koruma sisteminin katkısıyla, devletin insan haklarına karşı negatif yükümlülüklerinin yanına, pozitif yükümlülükleri eklemlenmiştir. Birey ile devlet arasındaki dikey ilişki temelindeki gelişmelere rağmen insan haklarının korunması konusunda yeterli düzeye ulaşılamamıştır. Zira küreselleşmenin hız kazanmasıyla, devlet kadar güçlü devlet dışı aktörler baş göstermiş, yatay ilişkilerde temel hak ihlalleri sıklıkla gündeme gelmeye başlamıştır. Bu doğrultuda gerçekleşen hak ihlallerine karşı, başta Alman doktrini ve içtihadında olmak üzere, insan haklarının yatay etkisi kavramı gelişmiştir. Ancak kavram doktrinde daha çok teknik boyutuyla ele alınmıştır. Oysa devlet teorisi perspektifinden konu, devletin insan hakları bağlamındaki konumuna ilişkindir. Bu kapsamda çalışmada öncelikle yatay etki kavramı ve uygulamalarına değinilecek, devamında da bu bağlamda devletin insan hakları karşısındaki konumu değerlendirilecektir.
Keywords : Dikey Etki, drittwirkung, insan hakları, pozitif yükümlülük, yatay etki.

ORIGINAL ARTICLE URL