Osmanlı’da Eğitim Kurumu Matbaaları ve Kütüphaneler: Yayın Faaliyetleri ve Kurumsallaşma Süreçleri Üzerine Bir Değerlendirme

Authors : Nisa Öktem Tatlav

Pages : 371-385

Doi:10.33721/by.1801287

View : 112 | Download : 325

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu araştırma, Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyılda kurumsallaşan eğitim kurumlarına bağlı basımevlerinin bilgi üretimi ve dolaşımı üzerindeki etkilerini kütüphane perspektifinden ele almaktadır. Araştırma, Mühendishâne Matbaası, Mekteb-i Tıbbiye ve Mekteb-i Mülkiye’ye ait matbaa faaliyetleri çerçevesinde sınırlandırılmıştır. Ancak bununla birlikte, tarihsel bağlamın anlaşılabilmesi amacıyla İbrahim Müteferrika’dan itibaren Osmanlı matbaacılık geleneği ve bu geleneğin Osmanlı kütüphaneleri üzerindeki etkisine de değinilmiştir. Bu araştırmanın temel amacı, kurumsal basım etkinliklerinin koleksiyon oluşturma anlayışını ve kaynak yapısını nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymaktır. Bu çalışmanın araştırma soruları “Mühendishâne, Tıbbiye ve Mülkiye matbaalarında yürütülen basım faaliyetleri, Osmanlı’daki kurumsal kütüphanelerin koleksiyonlarının gelişimini ve içerik çeşitliliğini nasıl etkilemiştir?”, “Matbaa faaliyetlerinin yoğunlaştığı yıllar ile kütüphane koleksiyonlarının genişleme dönemleri arasında bir paralellik saptanabilir mi? ve “Osmanlı bilim ve eğitim alanındaki yayın artışı, kütüphane koleksiyonlarının tematik çeşitliliğini ne ölçüde artırmıştır?” olarak belirlenmiştir. Yöntem olarak ise nitel bir araştırma yaklaşımı benimsenmiştir. Çalışmanın analizi İstanbul Şehremaneti tarafından 1913 yılında yayınlanan istatistik mecmuasında yer alan veriler ve IRCICA tarafından 1997-2008 yılları arasında hazırlanan Osmanlı bilim literatürü serisi verilerine dayanmaktadır. Ayrıca konuya ilişkin ikincil literatürün sistematik değerlendirmesi de yapılmıştır. Bulgular, kurumsal basımevlerinin yalnızca mesleki el kitapları üretmediğini; fen, tıp, coğrafya, hukuk, idare ve tarih gibi çeşitli disiplinlerde önemli bir yayınevi işlevi gördüğünü göstermektedir. Bu disiplinlerarası üretim, söz konusu eğitim kurumlarının kütüphanelerinin yerli girişimlerce zenginleşmesine yol açmıştır. Elde edilen veriler, Osmanlı’da basımın kurumsallaşması ile kütüphane yapılarının dönüşümü arasında yakın bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır.
Keywords : Osmanlı Matbaacılığı, Osmanlı Kütüphaneciliği, Mühendishâne Matbaası

ORIGINAL ARTICLE URL