Fâtımîler ile Endülüs Emevîlerinin Mücadelesinde Benî Hamdûn Ailesi
Authors : Fatmanur Kalan
Pages : 361-394
Doi:10.15745/da.1766004
View : 156 | Download : 210
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu çalışma, 4./10. yüzyılda Şiî-İsmâilî Fâtımîler (297-567/909-1171) ile Sünnî Endülüs Emevîleri (138-422/756-1031) arasında gelişen siyasi, askerî ve mezhebî mücadelede Yemen asıllı Benî Hamdûn ailesinin rolüne odaklanmaktadır. Makro düzeyde Fâtımî-Emevî mücadelesinde ittifaklar ve diplomatik manevraların mahiyeti ve işlevselliği, mikro düzeyde ise Benî Hamdûn ailesinin mücadele etrafından şekillenen tarihsel süreci incelenmektedir. Fâtımî-Emevî mücadelesi iki hilafet arasındaki doğrudan çatışmalarla gelişme göstermemiş, ittifaklar, vekalet savaşları, istihbarat faaliyetleri ve diplomatik iş birlikleri gibi dolaylı mücadele biçimleri ile yüzyıl boyunca süregelmiştir. Çoğunlukla Mağrib’de Berberî kabileler, liderler ve mahalli yönetimler mücadelenin sahadaki aktörleri olmuştur. Arap bir hanedan olan Benî Hamdûn yönetimi bu aktörler arasında hem konumu hem de tarihî arka planı itibariyle özel bir yer tutmuştur. Fâtımîlerin kuruluşu ile tarih sahnesine çıkan Benî Hamdûn ailesi Orta Mağrib’de idari ve askerî vazifeler üstlenmiş, Fâtımî hakimiyetinin pekişmesinde ve Emevî nüfuzunun bertaraf edilmesinde stratejik rol oynamıştır. Ancak Sanhâce Berberîlerinden Zîrî ailesinin Emevî müttefiki Zenâte kabilesine karşı yürüttüğü başarılı seferler neticesinde itibarının artması ve eş değer pozisyona yükselmesi Benî Hamdûn’un konumunu tehdit etmiş ve rekabet kaçınılmaz olmuştur. Özellikle Fâtımîlerin Mısır’a gitme kararı neticesinde Mağrib ve İfrîkıye’nin yönetimini tek başına üstleneceğini arzulamasına rağmen Halife’nin bu yetkiyi Zîrî ailesiyle bölüştürme planı Benî Hamdûn’un hasmane duygularını şiddetlendirmiştir. Bu doğrultuda Zîrî ailesini bertaraf etmek için geleneksel Sanhâce-Zenâte çatışmasından yararlanarak Emevî müttefiki Zenâtelilerle gizli bir ittifaka yönelmiş, daha sonra bu planı açığa çıkınca da Endülüs’e gitmiş ve Emevîlere biat etmiştir. Bu taraf değişikliği, Fâtımîlerin Mağrib’deki nüfuzunu zayıflatırken Emevîlerin bölgedeki etkisini artırmıştır. Benî Hamdûn ailesi Fâtımîlere olduğu gibi Endülüs Emevîlerine de önemli askerî hizmetlerde bulunmuş, rakip hilafete karşı yürütülen seferlerde kritik görevler üstlenmiştir. Ancak buna rağmen saray içi iktidar mücadelesine kurban gitmiş, ailenin bakiyesi ise Fâtımîlere sığınmıştır. Bu çerçevede çalışma mahalli yönetimlerle kurulan ittifakların çoğu zaman kalıcı sadakatlerden ziyade konjonktürel çıkarlar, güvenlik kaygıları, etnik aidiyetler ve bölgesel rekabetlerle şekillendiğini ortaya koymaktadır. Araştırmada konuya ilişkin bilgi içeren kaynaklar, edebî metinler, birincil ve ikincil literatür ile çağdaş çalışmalardan yararlanılmış, bu veriler karşılaştırmalı ve eleştirel bir bakış açısıyla analiz edilerek olayların bağlamı mümkün olduğunca tarihsel gerçekliğe uygun şekilde inşa edilmiştir. Bu çerçevede çalışma, Benî Hamdûn ailesi örnekliğinde Fâtımî–Emevî mücadelesinin yerel aktörler, kabile çekişmeleri ve pragmatik ittifaklar tarafından şekillenen, kırılgan ve sürekli değişen bir güç dengesi süreci olduğuna dair perspektif sunmaktadır.Keywords : İslam Tarihi, Fâtımîler, Endülüs Emevîleri, Benî Hamdûn, Mağrib, Mücadele, İttifak
ORIGINAL ARTICLE URL