Metin Çözümlemesinde İzlek-Haber İlerlemesi ve Gerekçelendirme Unsurları: Kitâb-ı Güzîde Örneği

Authors : Hayrettin Yiğit

Pages : 205-224

Doi:10.54316/dilarastirmalari.1557906

View : 74 | Download : 71

Publication Date : 2025-05-12

Article Type : Research Paper

Abstract :Metinler, verilmek istenen mesaja yönelik olarak oluşturulan anlamlı ve tutarlı yapılardır. Bu yapılar dil bilgisinin geleneksel kuralları yerine metindilbilimin; metinlerin işleyiş biçimini, iletişimsel değerlerini, anlamsal yapılarını ve mantıksal gelişimini inceleyen ölçütleriyle çözümlenmektedir. Sözcük, tümce ve paragraflar arasındaki bağlantılar bağdaşıklık ve tutarlılık açısından değerlendirilmektedir. İzlek-haber ilerlemesi de bağdaşıklığı destekleyen unsurlardan olup tümceler arasındaki anlamsal ilişkileri ortaya çıkarmaktadır. Konunun özel bir şekilde işlenmiş hâli olan izlek, bir tümcede kendisinden söz edileni; haber ise konuyla ilgili söylenen yeni bilgileri ifade etmektedir. Yazar, amacına göre metinde konunun ayrıntılarını verirken izlek-haber ilerlemesinin farklı yollarını kullanmaktadır. Söylem çözümlemelerinde etki söze dayalı bir dil edimi olan gerekçelendirmeler ise okuyucuyu inandırmak veya ikna etmek amacıyla tümce ve paragraflarda ileri sürülen savların nedenlerini belirtmektedir. İleri sürülen savın, izleğin okuyucu tarafından daha kolay anlaşılmasını sağlamaktadır. Makalede Arapçadan Eski Anadolu Türkçesine aktarılmış olan Kitâb-ı Güzîde’nin tümceleri arasındaki anlam ilişkileri ve metnin metinsellik durumu tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu amaç doğrultusunda metnin tümceleri arasındaki izlek-haber ilerlemesi ve savunulan sava ait gerekçelendirme unsurları metinden alınan örneklerle açıklanmıştır.
Keywords : Metin, Metindilbilim, Bağdaşıklık, İzlek-haber, Gerekçelendirme.

ORIGINAL ARTICLE URL